بايد ببخشيم
فرهاد بهبهانی
خبر خوشی در «شرق» (30/04/1399) خواندم که پیرو درخواست عمومی مبنیبر اعاده دادرسی سه نفر جوان متهم در اغتشاشات آبان 98 -که حکم اعدام برای آنها صادر شده بود- دیوان عالی کشور به آن درخواست پاسخ مثبت داده و رسیدگیِ مجدد به پرونده را در شعبه ویژهای پذیرفته است؛ بنابراین امید به نقض رأی صادره و نجاتِ محکومان از اعدام میرود. دراینمیان عکسالعمل خانم بهنوش بختیاری (یکی از هنرپیشههای تلویزیون و سینما) غریب مینمود که گویی از اعدامنشدن سه جوان -با این تصور که متجاوز به نوامیس مردم و عامل سرقت مسلحانه و آتشزدن پمپ بنزین و امثال آن بودهاند، درحالیکه به اذعان وکلای متهمان هیچیک از این اتهامات حتی در پروندههای آنها وجود نداشت- ناراحت است و میگوید همانطور که اعدام را برای فلان و بهمان واجب میدانستید، اینجا هم کمی فکر کنید (یعنی چهبسا آنها مستحق اعداماند، چرا اعدامشان نمیکنید؟). بگذریم از اینکـه ایشان متعاقبا تغییر موضع داده و ظاهرا سخـن خود را پس گرفته است؛ ولی اصولا این روحیه «اعدامخواهی» در ما که بهسادگی متوقع اعدام خاطیان میشویم شایان تأمل است؛ چرا ما اینچنین هستیم و برای علاج کژیها بلافاصله سراغ اعدام میرویم و تصور داریم این قاطعترین و مؤثرترین اقدام در برخورد با نابکاریهاست؛ درحالیکه آمارها نشان میدهد اعدامها هیچ تأثیری در تقلیل جرائم -چه سیاسی و چه غیرسیاسی- نداشتهاند. آیا خدا و پیامبر (ص) چنین گفتهاند و اعدام یک الزام شرعی است که نمیشود از آن گذشت؟ نکات زیر در این زمینه شایان توجه است: یکم، میگویند قرآن فرموده «وَ لَكُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ = برای شما در قصاص زندگانی است» (بقره، 179). آری، قرآن چنین فرموده و درست است، ولی نفرموده «قصاص برای شما مایه عبرت میشود [تا دیگر افراد سراغ جرائم نروند]». بنابراین در اینجا -در حفاظت حق فرد و جامعه- مجازات اعدام پیشبینی شده که حق است، ولی از سوی دیگر قرآن تشویق به گذشت میکند و میفرماید «جَزَاءُ سَیِئَةٍ سَیِئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللهِ= جزای بدی، بدی مثل آن است؛ پس هرکه ببخشد و اصلاح کند اجر او با خداست» (شوری، 40). بهاینترتیب خانواده مقتول تشویق شدهاند تا خود از «سر اختیار» بزرگی کنند و ببخشایند و با توجه به پاداش الهی، آرام گیرند؛ آنگاه جبران حق جامعه پیش میآید که -مادون اعدام- از طریق قوانینِ موضوعه پیگیری میشود. دوم، اصولا در قرآن هرکجا مجازاتی تعیین شده، راه گریز از آن نیز با تبصرهای آمده است. چنانکه درمورد سارق، هرچند از «قطع دست» سخن رفته، ولی بلافاصله در آیه بعد میفرماید «فَمَن تابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَ اللهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ = و کسیکه بعد از ستمکردنش توبه کند و (کار خویش) اصلاح کند، پس همانا خدا توبهاش را میپذیرد؛ بهراستی خدا آمرزنده و مهربان است» (مائده، 39) و بهاینترتیب برای دفع مجازات از سارق راهگشایی شده است. بههمینترتیب برای رفع مجازات از «محارب و مفسد فیالارض» (مائده، 33) نیز خداوند راه گذاشته است، چنانکه در آیه بعد میفرماید « إِلاَ الَذِینَ تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُواْ أَنَ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ = مگر کسانی (مفسدان و محاربانی) که پیش از آنکه بر آنها دست یابید توبه کنند، پس (دراینصورت) خداوند آمرزگار و مهربان است». باید از آیات فوق سلیقه شارع را شناخت که تا سرحد مقدور نمیخواهد افراد کیفر ببینند؛ تا بلکه رو به اصلاح روند و اصالت ذاتی برای مجازات قائل نیست. سوم، گذشت و رحمت قرآنی در سیره نبوی نیز تجلی دارد، چنانکه گزارشهای تاریخی نشان میدهد: 1) پیامبر (ص) کسانی را که قصد جانش را کرده بودند، با گشادهرویی بخشید. زینب یهودی که شوهر و فرزند خود را در جنگ خیبر از دست داده بود، خوراک زهرآلودی از گوشت گوسفند تهیه کرد تا پیامبر (ص) را بکشد و پیامبر او را بخشید (سیره ابنهشام، ج2، ص337). همچنین در راه بازگشت از تبوک عدهای از منافقان در پی آن برآمدند تا مرکب پیامبر (ص) را در دامنه کوه رم داده، او را به قعر دره پرتاب کنند و چون موفق نشدند، پا به فرار گذاشتند. پیامبر (ص) آنها را تعقیب و دستگیر نکرد و با وجودی که شناختهشده بودند، همگی را بخشید (تاریخ یعقوبی، ج2، ص68). 2) پیامبر بزرگ اسلام پس از فتح مکـه به کسانی کـه منتهای ظلم و بیداد را در حقِ او و خانواده و پیروانش روا داشته بودند، فرمود: «ای مردم! تمام خونخواهیهای شما زیر پای من است و باطل شد، هیچکس حق ندارد کسی را به خاطر حوادث گذشته بکشد» و خطاب به مردمی که انگشت به دهان بودند با آنها چه خواهد کرد، فرمود: «امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست، بروید، همگی آزادید» (سیره ابنهشام، ج4، ص34). 3) با درنظرگرفتن همه مواردی که سیرهنویسان آوردهاند، کلِ معدومشدگان بعد از فتح مکه بیش از سه مرد و یک زن نبودهاند که قابل مقایسه با هیچ انقلابی در تاریخ بشریت نیست. بهعلاوه رفتار پیامبر (ص) نسبت به کسانی که قصد جانش را کرده بودند -در شرایطی که از قدرت همهجانبـه در عربستان برخوردار بود- در بین حُکام و قدرتمندان زمان بیبدیل است. 4) عفو و گذشت نبوی در سیره علی (ع) نیز تجلی داشته تا جایی که آخرین وصایای او را در نهجالبلاغه چنین میخوانیم: «وصیت و سفارش من به شما آن است که چیزی را با خدا انباز و همتا قرار ندهید و سنت محمد (ص) را ضایع و تباه نکنید... من دیروز یار و همنشین شما بودم و امروز (مایه) عبرت و پند شما هستم و فردا از شما دور میشوم (میمیرم). اگر ماندم صاحب اختیار خون خود هستم و اگر مُردم مرگ وعدهگاه من است و اگر شما خواستید او (قاتلم) را ببخشید، بخشش برایتان نیکوکاری است، پس (او را) ببخشید که خدا در قرآن فرموده «أَ لا تُحِبُونَ أَن یَغْفِرَ اللهُ لَكُمْ = آیا دوست ندارید که خداوند شما را بیامرزد؟» (نهجالبلاغه، ترجمه فیضالاسلام، قسمت رسائل امیرالمؤمنین(ع)، شماره 23). بهاینترتیب روشن استکه اعدام در اسلام حداقل باید گفت «آخرین چاره» بوده است. امید که دستگاه قضا با توجه به رویکرد رئیس جدید، توجه بیشتری به سمت سیره نبوی و عملکرد علی (ع) داشته باشد و روحیه «اعدام، چاره اول» تعقیب نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.