|

عصر کلاسیک ادبیات موسیقایی ایران

شرق: «مکتوبات فارسی در باب موسیقی»، عنوان کتابی است از مهرداد فلاح‌زاده که به‌تازگی با ترجمه سهند سلطاندوست در نشر مرکز منتشر شده است. آن‌طور که از عنوان کتاب هم برمی‌آید، این کتاب کوششی است برای درک و تفسیر بهتر سیر تحول مکتوبات فارسی در باب موسیقی، با تمرکز بر رویکردهای متفاوت این آثار و دگرگونی موضوعات آنها. بازه زمانی مورد نظر کتاب، از قرن پنجم تا نهم هجری قمری را در بر گرفته است؛ یعنی دوره‌ای که آن را عصر کلاسیک مکتوبات فارسی در باب موسیقی نام نهاده‌اند. این کتاب در واقع ترجمه فارسی رساله دکترای مهرداد فلاح‌زاده است که حدود 14 سال پیش نوشته شده و در جلسه‌ای با حضور ژان دورینگ ارائه شده است. مترجم کتاب در بخشی از مقدمه‌اش درباره کمبودهای تاریخ‌نگاری موسیقی ایران به این نکته اشاره کرده که متون مربوط به این حوزه تاکنون از مرحله آغازین توصیف چندان پیش‌تر نرفته‌اند و تنها در مواردی اندک، وارد مرحله تحلیل علمی و روشمند شده‌اند. او ترجمه این کتاب را پاسخی به همین نقصان و تلاشی برای جبران بخشی از کمبودهای این حوزه دانسته است؛ «روشنگری حقیقی درباره زوایای تاریک تاریخ موسیقی در ایران جز از رهگذر آثار توصیفی-تحلیلی از این دست که بتواند ماده اولیه و نقطه عزیمت پژوهش‌های ژرف‌تر آینده باشد، میسر نمی‌شود». نویسنده کتاب در مقدمه اثرش، زبان فارسی را از معدود زبان‌های جهان دانسته که از مجموعه ادبیات موسیقایی غنی و چشمگیری برخوردار است. امروزه، مجموعه متونی در حدود 200 رساله فارسی درباره موسیقی در اختیار داریم که مجموعه‌ای قابل‌ توجه است؛ چراکه به قول نویسنده، «به‌رغم مخالفتی که در این منطقه با موسیقی و فعالیت‌های موسیقایی وجود داشته و هنوز تا اندازه‌ای وجود دارد، این مجموعه متون به‌جامانده، از ادبیات موسیقایی تصویری درخور از حیات موسیقی را در طی حدود ده قرن آفرینش این مجموعه ارائه می‌دهد». در این مجموعه هم با مباحث نظری مربوط به موسیقی و هم با فعالیت‌های موسیقایی و حتی سیر تحول رویکردهای گوناگون به موسیقی روبه‌رو هستیم. نویسنده، این مجموعه را نه فقط به گستره ادبیات فارسی، بلکه همچنین به میراث موسیقایی ایران متعلق می‌داند. آن‌طور که از عنوان این کتاب هم برمی‌آید، در این پژوهش به رساله‌ها، جزوات و آثاری پرداخته شده که به زبان فارسی درباره موسیقی نوشته شده است. از‌این‌رو آثاری که ایرانیان در قرون دو و سه قمری و حتی پس از آن به زبان عربی نوشته‌اند، در قلمرو این پژوهش نمی‌‌گنجد. از سوی دیگر، شماری از تصنیفات و رسالاتی که در مناطقی چون پاکستان، هند و ترکیه امروزی به زبان فارسی نوشته شده‌اند و تا حدی مشخصا به موسیقی هندی و ترکی مربوط می‌شوند، در این پژوهش جای گرفته‌اند. این گزینش با توجه به این واقعیت صورت گرفته که تبادل فرهنگی میان این مناطق همواره چشمگیر بوده و زبان فارسی بر این مناطق تأثیر گذاشته و از آنها تأثیر پذیرفته است. چنین گزینشی هم از حیث موسیقی‌شناختی و هم از نظر تاریخ موسیقی قابل توجه و مفید است. نویسنده کتاب در یک تقسیم‌بندی کلی، مکتوبات فارسی در باب موسیقی را با دو رویکرد اصلی دسته‌بندی کرده است: رویکرد دینی و رویکرد غیردینی. این مکتوبات نیز در دو قالب عرضه شده‌اند؛ به صورت اثر یا رساله‌ای جداگانه و مستقل و به صورت جزئی از اثری حجیم‌تر نظیر دانش‌نامه یا اثری تاریخی یا الهیاتی. همچنین در شماری از آثار ادبی، به‌ویژه شعر و نیز نثر، نویسندگان و شاعران برخی اصطلاحات موسیقی، به‌خصوص نام مقامات، آلات موسیقی و موسیقی‌دانان را گاه‌به‌گاه و به‌گونه‌ای غیرنظام‌مند، چون آرایه‌های ادبی به کار گرفته‌اند. همچنین در تعدادی از آثار دینی که توسط مراجع و علمای اسلامی و صوفیان نوشته شده، به موضوع سماع پرداخته شده؛ گرچه هیچ فصل یا بخش ‌بخصوصی از آثار ایشان به‌طور کامل به این موضوع اختصاص نیافته است. ازجمله این آثار می‌توان به «اسرار‌التوحید فی مقامات الشیخ ابوسعید» اثر محمدبن منور، «تذکره‌الاولیا»ی عطار، «مرصاد العباد من‌ المبدأ الی المعاد» نجم‌الدین رازی و... اشاره کرد. بر اساس این توضیحات، می‌توان گفت مکتوبات فارسی در باب موسیقی در سه حوزه موسیقی، دین و ادبیات دسته‌بندی می‌شوند. نویسنده کتاب، با توجه به ویژگی بینارشته‌ای موضوع پژوهش‌اش، چند هدف را دنبال کرده است. او درباره اهداف کتابش نوشته: «کار در ابتدا تلاشی بوده برای تکمیل اثر مسعودیه با عنوان فهرست نسخ خطی موسیقی ایرانی، و هدف اولیه‌ام روزآمدسازی بخشی از آن فهرست و انتشار اثر خودم در قالب ذیلی بر آن فهرست بود. ولیکن در طول کار علاقه‌ای فزاینده به سیر تحول ادبیات موسیقایی فارسی، به‌ویژه تحولات موضوعی این نوع ادبی عالمانه، در خود یافتم. ماحصل این علاقه فزاینده پژوهش حاضر است که هدفش نورتاباندن بر سیر تحول مکتوبات فارسی در باب موسیقی بین سده‌های 5 و 9 ق/ 11 و 15 میلادی است. اغلب دانش‌پژوهان و پژوهشگران حوزه ادبیات فارسی این دوره را دوره کلاسیک ادب فارسی خوانده‌اند و ما می‌توانیم حدفاصل قرون 5 و 9 ق/ 11 و 15 میلادی را دوره کلاسیک مکتوبات فارسی در باب موسیقی نیز به حساب آوریم». نویسنده کتاب همچنین درباره روش تحقیقش نوشته که نخستین قدم برای به‌دست‌دادن تصویری از سیر تحول ادبیات موسیقایی فارسی، معرفی آثار و رسالات به ترتیب زمانی و تاریخ‌گذاری آنها به دقیق‌ترین وجه ممکن است که با توجه به اینکه تاریخ تألیف تعدادی از رسالات و جزوات مجهول است، کار چندان آسانی نیست؛ اما نام مؤلفان این آثار مشخص است. بر این اساس نویسنده در این موارد تاریخ ولادت و وفات نویسندگان را به‌عنوان راهنمایی در تعیین تقریبی تاریخ تألیف اثر در نظر گرفته است. در برخی موارد، تاریخ قدیمی‌ترین نسخه‌های موجود از اثر مبنای تعیین تاریخ محتمل تألیف اثر بوده است. علاوه بر اینها، نویسنده گامی دیگر هم برداشته و با توجه به رویکردها و شیوه پرداخت موضوعات و نیز شماری از ترجیحات سبکی-زبان‌شناختی، سعی کرده تا تاریخ تصنیف این آثار را به دقیق‌ترین وجه ممکن برآورد کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.