|

فرزند ترس بزرگ جهان

شرق: «چه کنم؟ همواره در معرض الفت با این ملال تسکین‌ناپذیرم. یأس‌آور است هبوط به این نومیدیِ بی‌حد و مرز. آیا هرگز دوباره آفتاب را خواهم دید؟ آفتابِ من. تصویری از آن را در قلبِ خود حمل می‌کنم، ناگزیرم بگویم در قلب من زیرا این آتش نهفته در خونم از کجای دیگری می‌توانست آمده باشد؟ خدا باید یک بار هم شده، به من گوش کند. آیا ممکن است که در این جهان گریان به راهِ خود روی بی‌که هرگز شنیده شوی؟ اگر من هرگز به هیچ خشنودی نرسیده باشم، پس به‌راستی همه چیزی بی‌معناست. نه،‌ من به‌سادگی نمی‌توانم ادامه دهم»؛ این بخشی از کتابی است با عنوان «نامه‌هایی به فلیسین» از اینگه‌بورگ باخمن که مدتی پیش با ترجمه فواد نظیری در نشر نیو منتشر شد. اینگه‌بورگ باخمن از شاعران و نویسندگان آلمانی‌زبانِ اتریشی قرن بیستم است که پیش‌از‌این نیز در ایران شناخته‌شده بود و خود نظیری هم گزیده‌ای از اشعار او را در کتابی با عنوان «در توفان گل سرخ» به فارسی برگردانده‌ بود. باخمن جایگاه مهمی در شعر آلمانی‌زبان و حتی شعر اروپا دارد و تأثیرش بر شاعران بعدی دیده می‌شود. او را در عرصه شعر به پل سلان نزدیک دانسته‌اند. فواد نظیری در بخشی از دیباچه ترجمه‌اش درباره «نامه‌هایی به فلیسین» نوشته: «این‌بار باخمن بسیار جوان. نامه‌هایی به فلیسین، خواه مقصد و مقصودش واقعی بوده باشد یا خیالی، مجموعه شعر و نثر شاعرانه‌ای است بیانگر تلاطم و جوشش جان عاشق و آزرده و زخم‌خورده دختری جوان که مصائب هول‌انگیز و دردناک جنگ و سیطره فاشیسم را در سرآغاز زندگی با گوشت و خون و عصب لمس و تجربه کرده، و گویی از همان گام‌های نخستِ سرایش و نوشتن، در پی پناه و پناهگاهی است تا از لرزه‌های هجوم مرگ‌بار و جان‌سوز هر حرکتِ ضدانسانی و آدمی‌خوار جان به در برد،‌ اما نه به قصد عافیت‌طلبی، که تا واپسین نفس با همان مظاهر متهاجم به وجود و حرمت انسان به ستیزه پردازد. این شعر/نامه‌ها حدیث بی‌قراری جسم و جان شاعری است، گواه عشق و امید و یأس و شک و ایمان او، درهم‌تنیده با دردها و دلهره‌ها و تنهایی‌ها و انتظارها و دلبستگی‌هایی که بر آن است تا پیله فردی را بشکافد و پروانه جانش جست‌وجوی انسانِ گمگشته امروز را به آرزو فریاد برکشد». نظیری در ادامه نوشته: «نامه‌هایی به فلیسین» مکتوبات رمانتیکِ دخترکی جوان و احساساتی نیست؛ بلکه «شطح» است: شرح شطحیات شاعر جوان و عمیقا ظریف و دقیقی است که جان آزاده‌اش در سرگشتگی میان شک و یقین، در آرزو و حسرت رهایی بی‌قید و شرط انسان معاصر خویش است، و در این کشاکش بی‌تابانه سخت اسیر قفس تخته‌بند تن، و این شعر/نامه‌ها طلیعه نابِ راهی به رهایی که برگزیده تا آخر!». اینگه‌بورگ باخمن در سال 1926 متولد شد و در 1973 از دنیا رفت. باخمن را می‌توان چهره‌ای دووجهی دانست؛ او شاعری است که از شعر روی می‌گرداند و نثرنویسی است که کارهای اصلی‌اش در هنگامه مرگ ناتمام می‌ماند. «نامه‌هایی به فلیسین»، در میانه این دو وجه قرار دارد. در شعر باخمن رگه‌هایی از علایق و تفکرات فلسفی او دیده می‌شود. آن‌طور که در پیشگفتار کتاب هم اشاره شده، باخمنِ شاعر، همپای پل سلان، مهم‌ترین شاعر آلمانی‌زبان سال‌های دهه 1950 بود که پس از هولوکاست به بازآفرینی زبان آلمانی پرداخت. باخمن در حالی از شعر روی برگرداند که دو مجموعه شعرش با اقبال زیادی روبه‌رو شده بود. او دومین کتاب شعرش را در سال 1956 منتشر کرد که با استقبال قابل ‌توجهی مواجه شد، اما باخمن بی‌اعتنا به تمجیدها، شعر را رها کرد و در دهه‌های بعدی شعرهای کمی سرود. آثار بعدی باخمن که آثاری منثور هستند، با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شد و باید سال‌ها می‌گذشت تا جایگاه اصلی آثار منثور او مشخص شود. از سال‌های دهه 1980 نثر باخمن مورد توجه قرار گرفت؛ اما منتقدان بعدی هم به شعر و هم به نثر او توجه کرده‌اند. در بخشی از پیشگفتار کتاب به قلم دامیون سیرلس درباره «نامه‌هایی به فلیسین» آمده: «فلیسین در یک رویه، شخصیتی در نقاب، سیمایی از خود باخمن است، حتی زمانی که مرد مانده به دوردستان، چهره دیگر، مردی نامه‌نگار است... شوق ایثار نویسنده برای رهایی خود در فلیسین، از این دست،‌ پارادوکسیکال، در عین حال ولع به تحقق‌درآوردن یک تمامیت است: آنچه او بر آن است تا خود را به‌عنوان یک روشنفکر قربانی کند، زندگانی هنرمندانه خویش را، که فلیسین، به‌هرحال، بازتاب خود اوست. پس به عبارتی، اگر فلیسین یک خودسرگذشت‌نامه باشد و به منزله نامه‌نگاری، نامه‌نگار نیز فلیسین ادبیاتی است و توازن آشکار میان نامه‌هایی به فلیسین و مالینا نمی‌باید مغفول بماند». جایگاه نامحقق فلیسین و اینکه نمی‌دانیم این نامه‌ها مخاطبی واقعی داشته یا نه، نیرویی خاص به آن بخشیده است. در یکی از این نامه‌ها که خطاب به «رفیق دوردست من» نوشته شده، می‌خوانیم: «با آوای یگانه‌ای از روزهای قدیم، تو دوباره زنده می‌شوی. من آن را چندان به جد نمی‌گیرم؛ زیرا احیانا به هیچ روی واقعی یا قابل اتکا نیست. احیانا فقط آرزوی ساختگی برانگیخته‌ای است که می‌کوشد تا تصوراتی را که به آنها بیشترین عشق را دارم، جایگزین هر آن چیزی کنند که از دست رفته‌اند؛ زیرا همان‌طور که یک بار هم گفتم، این ارتباط پربهاترین انگیزه‌ای بود که برای همیشه در من شکوفا شد. امروز نمی‌خواهم درباره‌‌اش حرفی بزنم، می‌خواهم مطلقا خاموش و خرد بمانم؛ زیرا هیچ چیز نمی‌بینم، هیچ‌چیز درنمی‌یابم، نمی‌توانم حتی نتایج قطعی روز را تضمین کنم، چنان‌که اغلب چنین می‌کردم. از شهر عزیز دورم، از دیار عزیز، از دریاچه‌ها. حتی این غم غربت به‌ طور عجیبی مبهم است. شاید به خاطر اینکه در اینجا همه‌چیز گرم و آشناست. بسیار حمایتگرانه. نمی‌توانم کاملا تحملش کنم. باز خونم را به جوش می‌آورد- به من عشقِ مسافرت می‌بخشد به عوض غم غربت، و گرسنگی. دوباره و دوباره گرسنگی. برای اینسبروک دشوار است که بتواند دوباره سلامتی را به من بازگرداند. من همچنین بسیار قاطعانه آگاهم که من هرگز راضی نبوده‌ام، هرگز نیاسوده‌ام، ناچارم به حرکت درآیم، خدای من! شاید هم می‌خواهم پس از شش ماه، اکنون ترک اینجا کنم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.