|

جریان آزاد اضطراب

شرق: همیشه آسان‌تر بوده که فیلم نوآر را تشخیص دهیم تا اینکه بخواهیم خودِ عبارت را تعریف کنیم، با این‌همه کتاب «اضطراب‌های نوآر» (جنس، نژاد و مادری در فیلم نوآر) نوشته کلی الیور و بنینو تریگو، در 10 فصل سعی دارد این ژانر جذاب را با دامنه معنایی گسترده شرح دهد و با بررسی و واکاوی نمونه‌های مشهور نوآر در سینمای جهان مختصات این ژانر، کارکرد و جایگاه آن را تبیین کند. کتاب علاوه بر مقدمه مترجمان، پیشگفتار مفصلی دارد با چهار بخش اضطراب سیال نوآر، تراکم و جابه‌جایی در فیلم نوآر، اَبژکشن و مرزهای گم‌شده نوآر. عناوین 10 فصل کتاب هم به این قرار است: نوآر سیاه و سفید، جواهرات سمی در «بکش محبوبم»، کلیشه و صدا در «بانویی از شانگهای»، زیبای خفته و همزادهایش: راز غریب آن سوی در، دیوانه نوآر: «سرگیجه»ی هیچکاک، منطقه‌های مرزی «نشانی از شر»، جوک‌ها در «محله چینی‌ها»: مسئله‌ای درباره مکان، نوآر جدید فرانکلین: «شیطان در لباسی آبی»، به واقعیت تبدیلش کن: «خروجیِ باوند» و فضای نوآر. مترجمان در مقدمه خود بر کتاب به عناصر همیشه حاضر در فیلم نوآر اشاره می‌کنند که از جمله آنها سایه‌روشن‌ها، صدای خارج از تصویر، فلاش‌بک، کارآگاه خسته، داغ تقدیر، روایت جست‌وجوگرانه و فم‌فتال است. و محبوبیت نوآر را در اضطرابی جست‌وجو می‌کنند که فیلم‌های این ژانر را انباشته است. «شاید دلیل اصلیِ محبوبیت آن در میان خوره‌های فیلم، فیلم‌سازان و منتقدان، حس اضطرابی باشد که در تمام این فیلم‌ها حاضر است.» و البته این حس اضطراب ریشه در زمینه و زمانه‌ای دارد که فیلم‌های نوآر را پدید آورده و به ژانری محبوب بدل کرده است. «از آن‌جایی که این ژانر در سایه جنگ جهانی دوم ظاهر شد، اکثرا این ناآرامیِ روانی یا فلسفی را به ترس‌های پس از جنگ در مورد بمب اتم یا بازگشت سربازان امریکایی به یک نظم اجتماعی جدید نسبت می‌دهند». اما نویسندگان کتاب «اضطراب‌های نوآر» این جریان آزاد و فراگیر اضطراب را در فیلم نوآر، هراسی انضمامی می‌دانند که هم در روایت و هم سبک نوآر با اضطراب‌هایی بر سر نژاد و جنس نسبت دارد. از این رو آنان سراغ مفاهیم فرویدی تراکم و جابه‌جایی می‌روند و با تأکید بر اجزای حاشیه‌ای این ژانر مفاهیمی از ژولیا کریستوا را نیز مطرح می‌کنند که نشان می‌دهد چگونه نژاد و قومیت و جنسیت در فیلم نوآر مولد و حامل اضطراب‌های سرکوب‌شده‌ای هستند که مرزهای هویت را مخدوش و مسئله‌دار می‌کنند. به این ترتیب «اضطراب‌های نوآر بیش‌تر با ناخودآگاه نوآر سروکار دارد و نشان می‌دهد که این عوامل پنهان موتور مولد روایت و سبکِ نوآر را تشکیل می‌دهند و همانند رؤیا، ترس‌ها و دغدغه‌های فرد را در عین حال که پنهان می‌کنند، فاش می‌سازند». چنان‌که مترجمان نیز در مقدمه اشاره کرده‌اند از نکات جالب توجه کتاب این است که نویسندگان، نوآر را به عنوان نشان بیماری خوانش‌شده «اما مؤلفان خودِ فیلم را قربانی روان‌کاوی یا فلسفه نکرده‌اند؛ برعکس می‌توان به دقایقی از متن کتاب توجه کرد که خود فیلم به‌مثابه فلسفه سر بر می‌آورد و حتی به روان‌کاوی کلاسیک فروید می‌تازد». کلی الیور و بنینو تریگو، خود با وقوف بر نقد و نظراتی که پیرامون فیلم‌های نوآر مطرح شده است، سعی دارند با پس‌زدن کلیشه‌ها به خوانش جدیدی از نوآر دست پیدا کنند که سویه‌های دیگری از این ژانر را فاش می‌کند. به همین منظور پیشگفتار خود را این‌طور آغاز می‌کنند: «با توجه به اینکه ژانر فیلم نوآر در پایان جنگ جهانیِ دوم متولد شد، منتقدان اغلب اضطراب‌ها و تقدیرگراییِ آن را به آشفتگی دوران پس از جنگ نسبت می‌دهند. برخی منتقدان به تغییراتی در ساختار اجتماعی اشاره می‌کنند که راه را برای مشارکت گسترده‌تر زنان و سیاه‌پوستان امریکا در نهادهای اجتماعیِ گوناگون هموار کرد». آنان می‌نویسند که برخی دیگر از منتقدان بر این باورند که فیلم نوآر گونه‌ای اضطراب وجودی فراگیر را بازنمایی می‌کند که هم می‌توان آن را بخشی از وضعیت بشری دانست و هم بخشی از ابهام اخلاقی موجود در آن دوران. این طیف با فلسفه اگزیستانسیالیستی دوران بعد از جنگ همسو می‌شوند و در نوآر به جست‌وجوی اضطراب و دلهره وجودی در مورد تقدیر ذاتی نهفته در وضعیت بشری می‌پردازند. اما نویسندگان «اضطراب‌های نوآر» معتقدند اضطراب‌های نوآر را نه می‌توان بازتاب صرف تغییرات پس از جنگ دانست و نه نمونه ساده‌ای از جهان‌بینی نیهیلیستی و دلهره وجودی. آنان در مقام تفسیر آن چیزی برمی‌آیند که برخی منتقدان «سبک چشمگیر» نوآر خوانده‌اند و آن بریده‌گویی و طرح‌های حل‌ناشدنی و حال‌وهوای نیهیلیستی نوآر را نشانه‌های بیماری موجود در اضطراب‌های بشر دانسته‌اند که به نژاد و خاستگاه ملی و جنسیت بازمی‌گردد. آنان با قراردادن اضطراب‌های نوآر در قلب خود مسئله شکل‌گیری هویت، هر دو تفسیر تاریخ‌باورانه و اگزیستانسیالیستی را مورد تردید قرار می‌دهند و با تکیه بر ایده‌های فروید سعی دارند سازوکارهایی را شناسایی کنند که فراتر از این دو تلقی، ژانر نوآر را برمی‌سازد. اضطراب‌های نوآر، کلی الیور و بنینو تریگو، ترجمه پویا غلامی و کیوان مهتدی، نشر بان تاریخ زیرزمینی تئاتر «اثر هنری در تئاتر دیگر متن نمایش‌نامه‌نویس نیست بلکه کنشی‌ست زنده که دم به دم روی صحنه خلق می‌شود». کتاب «كارگردانی و دراماتورژی» (سوزاندن خانه) اثر یوجنیو باربا با این نقل قول از لوئیجی پیرآندلو آغاز می‌شود که به‌نوعی بر اهمیت کارگردانی و دراماتورژی و اجرا صحه می‌گذارد. این کتاب جز مقدمه، پنج بخش دارد: «آیین تهی» عنوان بخش نخست است و در سه بخش بعدی نویسنده به انواع دراماتورژی اندامگانی، روایی و احضارگر به‌مثابه سطحی از اندام‌بندی می‌پردازد و «تئاتر از بند رسته» عنوان فصل آخر کتاب است. این کتاب آن‌طور که در ابتدای آن آمده است با موافقت یوجنیو باربا به فارسی ترجمه شده است. باربا در بخشی از کتاب از «لحظه حقیقت» سخن می‌گوید و از متد کارش که صحنه را با مشارکت بازیگران می‌سازد. «بازیگران آموخته بودند تا به طریقی خودآیین مواد خام خود را خلق کنند، از آنها حراست کنند و زنده نگه‌شان دارند. این توانایی معیار استقلال خلاقه‌شان یعنی دراماتورژی بازیگری‌شان بود». باربا لحظه حقیقت را لحظه مواجهه با بازیگران می‌‌نامد و می‌نویسد هر کارگردان تجربه‌گرایی می‌داند که چنین لحظه‌هایی رخ می‌دهد. «همان‌گونه که وظیفه‌ام ایجاب می‌کرد، قیچی و سوزنی در دست داشتم اما آن‌چه می‌بردیم و می‌دوختم گوشت و پوست انسان بود. باید دقیقا می‌دانستم سوزن را کجا قرار دهم و نخ از کجا باید رد شود، کجاها به هم وصل و کجاها بریده شوند، تکه‌های بریده‌شده را به کجا بدوزم... با دست‌هایم مشغول اعمال تغییر روی چیزی زنده بودم.... در لحظه حقیقت وقتی که دخل و تصرف، تحریف و ترکیب می‌کردم، بازیگر خطر ازدست‌دادن ریشه‌های زنده بداهه‌سازی‌ها و مواد خامش را به جان می‌خرید و شاهد محو آنها درون آرا و عقلانیت بود و احساس می‌کرد همه این‌ها از او سلب مالکیت شده و چیزی برایش باقی نمانده است. همچنین امکان داشت بازیگر احساس کند ریشه‌ها و بال‌های دیگری در حال رشد هستند و این‌ها ماحصل پیوند سلسله اعمالی‌اند که از دخالت‌های مداوم کارگردان و کنش‌های متقابل بازیگران نشئت گرفته‌اند». او در جای جای کتاب از تجربیات خود با جزئیات می‌گوید تا ایده خود را درباره اجرا و دراماتورژی تبیین کند. باربا چنان بر لحظات خلاقه و زنده‌بودن اجرا قائل است که می‌نویسد کارگردان هنگام تماشای یک اجرا فقط یک تماشاگر است. «اجرا برای من نیز هر شب قصه‌های متفاوتی را تعریف می‌کرد. هنگامی حقیقت یا حقایق اجرا را کشف می‌کردم که آن را به پایان رسانده و چندین بار به تماشایش نشسته بودم. مجبورش نکرده بودم که تنها یک چیز را بگوید. شبکه‌ای از سرنوشت‌های ممکن را به هم بافته بودم، رهایش کرده بودم و اجرا (آیینی تهی) با آوایی غیر از آوای کارگردانی‌ام سخن می‌گفت». از بخش‌های خواندنیِ کتاب که عنوان فرعی کتاب نیز هست، یعنی «سوزاندن خانه»، باربا به‌نوعی مانیفست شخصی خود را ارائه می‌دهد و روایتی تعریف می‌کند از دورانی مربوط به قرن‌ها پیش که بازیگران و مردمانی که دست به آفرینش آثار نمایشی می‌زدند (حتی زمانی که اجراهای تئاتری به عنوان کارهای شریف هنری و فرهنگی تقدیر می‌شدند) بدون آنکه مجازات شوند بدنام شناخته می‌شدند. آنچه آنها اغلب در مورد شرایط خودشان ابراز می‌کردند، تحقیر و پس‌زدگی بود. امروز عقیده رایج تغییر کرده است. تحقیر جایش را به قدردانی فراوان ازسوی مقامات رسمی داده است و با بی‌تفاوتی تغذیه می‌شود. باربا اعتقاد دارد که کار تئاتر برآمده از کارکرد اجتماعی‌اش یا روش‌های گوناگون ادغام‌شدنش در جامعه پیرامون به عنوان کارخانه هنر و سرگرمی نیست بلکه برخاسته از انگیزه‌های جدایی‌اش است، به بیان دیگر: کیفیت تبعیدش. «همه ما با تاریخ تئاتر آشنا هستیم و آن تاریخ تئاتری است که شرایط و واقعیت‌ها، تئوری‌ها، فرضیه‌ها، تفسیرها و تأثیرات را توضیح می‌دهد. زیر این تاریخ تئاتر اما تاریخ دیگری جریان دارد؛ تاریخ زیرزمینی و ناشناخته مانند نیروهای تاریک وجودمان». یوجنیو باربا خود را با «تاریخ زیرزمینی تئاتر» مرتبط می‌داند و می‌نویسد: «تاریخ زیرزمینی تئاتر سرای من بوده است. سرگردان در میان اتاق‌هایش به جست‌وجوی هويت حرفه‌ای‌ام پرداخته‌ام. در گوشه‌های تاریک‌اش ناگهان نیاکان و میراثی را یافته‌ام که به من سپرده‌اند: ریشه‌ها و بال‌هایم را... من تنها یک مقلد هنر بوده‌ام که در خانه قدیمی نیاکانم زیسته‌ام. بسی جنگیده‌ام تا پرده از اسرار و افراط‌گری‌های‌شان بردارم. اشتیاق و جان‌افشانی‌ام، تکنیک‌ها و دیدگاه‌هایشان را به آتش کشیده است. در میان دود این آتش، چشم‌ام به معنایی افتاده است که تنها از آن خودم بود. سنت کوچک‌ام مرا با این پرسش مواجه کرد: چگونه از حرص و ولع امروز بگریزم، تکه‌ای از گذشته را حفظ کنم و در عین حال آینده را تضمین کنم؟ پاسخ‌ام این بود: سنت وجود خارجی ندارد. من یک سنت زنده‌ام. این سنت، تجربیات من و همان نیاکانی که خاکسترشان کردم را عملی می‌کند و فراتر می‌برد. این سنت مواجهه‌ها، تنش‌ها، سوءتفاهم‌ها، نیمه‌های تاریک، جراحت‌ها و راه‌های بسیاری را متراکم می‌کند که همواره در آنها گم شده‌ام و دوباره خود را پیدا کرده‌ام. آن‌گاه که من ناپدید شوم این سنت زنده نیز خاموش خواهد شد». كارگردانی و دراماتورژی، یوجنیو باربا، ترجمه محسن تمدنی‌نژاد، نشر بان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.