واقعیت گریزناپذیر خرس بزرگ
شرق: مسکو، چه زمانی که پایتخت اتحاد جماهیر شوروی بود و چه زمانی که مرکز استقرار بزرگترین بازماندهاش، فدراسیون روسیه شد، همواره در زمره مهمترین پدیدههای پیشروی تصمیمات سیاست خارجی تهران بوده است. این رابطه، در دورههای تاریخی بسیاری رابطهای خصمانه بوده اما لااقل در دهههای اخیر، روند تعاملات به شکل متفاوتی پیش رفته است. سابقه تاریخی پرتنش بین تهران و مسکو، در سالهای دهه اول پس از انقلاب اسلامی در سال ۵۷ شمسی و ۷۹ میلادی، همچنان شباهتهایی با دوران پیشین داشته است. در «فرازوفرود روابط ایران و روسیه ۱۹۹۰ - ۲۰۱۶» منتشرشده در فصلنامه مطالعات روابط بینالملل در زمستان ۹۶، الهه کولایی استاد دانشگاه تهران و عفیفه عابدی با توصیف این رابطه بهعنوان رابطهای، «میراثدار رخدادهای دشمنیآلود ایران و روسیه از اوایل قرن ۱۹... که همچنان سایه تردید و بدبینی آن بر این رابطه گسترده مانده است» با مرور بخشی از این اقدامات خصمانه از «حمایت مؤثر شوروی از عراق در طول جنگ ایران و عراق از سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸» یعنی عملا دهه اول پس از تشکیل حکومت جمهوری اسلامی ایران، بهعنوان یکی از «اقدامها و رفتارهای خصمانه روسیه» نام میبرند و مینویسند: «این میراث تاریخی سبب شده همچنان نگاه بدبینانه همراه با بیاعتمادی به مسکو و روابط با این کشور، در مطبوعات و مردم ایران وجود داشته باشد». در نگاه مطبوعات و مردم ایران و نیز در میان سیاستمداران این کشور، اغلب مواضع درباره رابطه ایران و روسیه در یکی از دو نگاه خلاصه میشوند. در گفتوگویی که در سال ۸۷ در ماهنامه «ایراس» با مهدی سنایی، نماینده وقت مجلس شورای اسلامی و بعدتر سفیر ایران در روسیه منتشر شد، این دو نگاه اینگونه تبیین شدهاند: «یکی، گروهی هستند که خیلی به روابط بین ایران و فدراسیون روسیه خوشبین هستند و استدلالهایی هم میآورند... گروه دیگر که در واقع مقابل اینها قرار دارند به روابط ما با روسیه بسیار بدبین هستند که این بدبینی مبتنی بر روانشناسی تاریخی روسها در ذهن ایرانیان... است». سنایی اما در همان گفتوگو اشاره میکند که «این دو نگاه پیشین به روابط ایران و روسیه، هم خیلی کلی و هم اینکه خیلی کلاسیک و سنتی است و چارچوب این نگاه سیاست و فضای حاکم بر روابط بینالملل در دوران جنگ سرد است. ما باید از این محدوده و از این فضای تئوریک دوره جنگ سرد بیرون بیایيم و به روابط جدید میان ایران و روسیه نگاه کنیم». نگاه واقعبینانهای که سنایی از آن سخن میگوید، در آرای دیگر تحلیلگران این رابطه به شکل ترکیبی از بهرسمیتشناختن سدهها تعامل مثبت و منفی بین دو کشور و درعینحال، توجه به ماهیت تغییریافته بستر این تعاملات است. همزمان آنچه از مطالعه آرای این تحلیلگران برمیآید، نقشآفرینی روسیه، در قریب به اتفاق مسائلی است که ایران در عرصه سیاست خارجی با آن مواجه بوده است. از یک زاویه مرور وقایع سالهای اخیر نشان میدهد اگرچه رابطه ایران و روسیه همچنان رابطه یک قدرت بزرگ جهانی با یک قدرت کوچکتر منطقهای است، دو کشور در نتیجه منافع و اهداف مشترک و متعددی که داشتهاند، بسیاری مواقع نیازمند و کمککار هم نیز بودهاند. جهانگیر کرمی، استاد روابط بینالملل در گروه مطالعات روسیه دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در مقاله «ایران و روسیه در گذر تاریخ؛ محیط امنیتی و مسئله تهدید و اتحاد» در فصلنامه تاریخ روابط خارجی و در تابستان ۹۷، به مرور تاریخ این روابط با هدف تحلیل چشمانداز پیشرو میپردازد. کرمی در این مقاله اشاره میکند: «ایران و روسیه پس از فروپاشی شوروی روابط دوجانبه را آغاز کردند و بهتدریج در منطقه آسیای مرکزی، خزر و قفقاز به درك مشترکی از منافع متقابل رسیدند که مبنایی برای همکاری آنها در این مناطق شد. خطر گسترش نفوذ قدرتهای غربی و متحدان آنها در مناطق مزبور و سرایت بحرانهای موجود در منطقه به درون مرزهای دو کشور موجب همکاری بیشتر تهران و مسکو شد». او سپس از بحران قرهباغ، جنگ داخلی تاجیکستان، حمایت از ائتلاف شمال افغانستان و بعدتر بحران روسیه بهعنوان نمونههای این همکاریها نام میبرد و میافزاید: «از نگاه تهران و مسکو حرکتهای تندروها اعم از قومی و مذهبی در مناطق مشترك میان دو کشور، منافع آنها را به خطر میاندازد و از اینرو، در بسیاری از زمینهها به یکدیگر نه بهعنوان رقیب بلکه چون همکار نگریسته و کوششهایی برای حلوفصل مسائل به عمل آوردهاند». از زاویهای دیگر اما این روابط، با چالشهایی نیز همراه بودهاند و هرازگاهی، روسیه کموبیش در مقابل ایران قرار گرفته یا لااقل در نتیجه تعاملات خود با غرب یا تصمیمات متفاوت ایران، تعاملات خود با ایران را برای مدتی مسکوت گذاشته است. کولایی و عابدی اشاره میکنند در سالهای ابتدایی پس از فروپاشی شوروی، این چالشها وجود داشتهاند: «در مجموع دولت ایران از کسانی حمایت میکرد که مخالف بوریس یلتسین، رئیسجمهور روسیه پس از فروپاشی اتحاد شوروی بودند... همین عوامل علاوه بر سیاست ایران در آسیای مرکزی و قفقاز، موجب ایجاد بدگمانی در مسکو نسبت به تهران شد». در مرور وقایع میتوان الگویی اینچنین را شناسایی کرد که به شکلی متناقض، افزایش تنش بین ایران و غرب، اغلب نوعی همزمانی با کاهش سطح روابط بین ایران و روسیه داشته است: «اثر غرب بر این رابطه هم مستقیم و هم غیرمستقیم است. از سویی با وجود همه دشمنیها، روسیه به رهبری پوتین نیز نشان داده خواستار روابط مسالمتآمیز و پرسود با غرب، بهویژه آمریکاست. این در حالی است که ایران معتقد است دشمنی آمریکا با جمهوری اسلامی ایران پایانناپذیر است. بر این اساس با وجود تلاش ایران و روسیه برای بیاثرساختن عامل آمریکا در رابطه دوجانبه، وقتی منافع تهران و مسکو در موضوعی متفاوت میشود و مسئله غرب نیز مطرح است، بدبینی و بیاعتمادی تاریخی بر روابط دو کشور سایه میافکند. با چنین زمینهای، بستر لازم برای اثرگذاری غرب در جهت جلوگیری از نزدیکشدن روابط ایران و روسیه نیز فراهم میشود». اما در نهایت یک واقعیت در تمام این روندهای مثبت و منفی خود را تحمیل میکند: ایران ناچار است همواره در تصمیمات سیاست خارجی و بلکه تصمیمات تجاری خود، با پدیده روسیه مواجه باشد و برنامهای برای تعامل با این کشور داشته باشد. چه وقتی پای تنش هستهای با غرب در میان باشد، چه زمانی که یکی از کشورهای منطقه درگیر جنگ داخلی شده باشد، چه وقتی چالشها و بحثهای تسلیحاتی مطرح باشد، چه رابطه با غرب روند مثبتی پی گرفته یا به سمت افزایش تنش در حرکت باشد، ایران خواهناخواه در مسیر واکنش و تصمیم خود با مسئله روسیه و نحوه تعامل با این کشور روبهرو خواهد شد، چنانکه کرمی اشاره میکند: «به تعبیر هلن کارر دانکوس در کتاب نه صلح، نه جنگ، این عبارت که درست یا غلط به محمدرضا پهلوي نسبت داده شد، شایسته است مورد توجه آیندگان قرار بگیرد. میگویند او گفته است که اگر حق انتخاب میداشت، هرگز در همسایگی روسیه مستقر نمیشد. در سال 1962 نیز جان اف کندی، رئیسجمهور آمریکا، هنگام پذیرایی از شاه ایران در واشنگتن گفته بود: ایران سالهاست در شکم خرس زندگی میکند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.