درسهای آلمان شرقی برای چین
الیزابت براو. ستوننویس والاستریت ژورنال
چین با سرمایهگذاریهای گسترده خارجی و ابتکار جهانی «کمربند و راه» برای احیای جاده تاریخی ابریشم، دوستان زیادی را دور خود گرد آورده است. در چنین وضعیتی، سیاستگذاران غربی با چالش رقابت با کشوری روبهرو هستند که جیبهای بیانتهایی دارد، علاقهای به حقوق بشر نشان نمیدهد و هیچ ابایی ندارد که با زورگویی و قلدرمآبی، برخی کشورها را به جبهه متحدان خود اضافه کند. با وجود آنکه شیوع ویروس کرونا اقتصادهای بزرگ جهان را تضعیف کرده اما موتور چین غیرقابل توقف به نظر میرسد. با این حال، دوستان چین کمکم سر به نافرمانی گذاشتهاند که نمونه آن را هفته گذشته در عقبنشینی از اجرای پروژه نسل پنجم اینترنت ارائهشده از سوی شرکت هواوی شاهد بودیم. اگر چین بخواهد با ایالات متحده و متحدان بیشمارش بر سر ابرقدرتی جهان رقابت کند، باید از تجربه آلمان شرقی درس بگیرد؛ حکومتی که هیچ پول و اعتباری در جهان نداشت، اما با ارائه آموزشهای مختلف توانست دوستانی در جهان برای خود داشته باشد.
چند سال پیش، زمانی که با گروهی از دوندگان اتیوپیایی دوی مسافت طولانی، در تمرین قبل از طلوع آفتاب در تپههای خارج از آدیسآبابا، پایتخت اتیوپی، همراه بودم، پروژهای ساختمانی را دیدم که از سوی کارگران ساختمانی چینی ساخته شده بود. آن زمان دیدن چنین چیزهایی باعث تعجب بود، اما امروز چین با اجرای «ابتکار کمربند و جاده»، پروژههای متعددی را در مسیرهای این برنامه اجرا کرده یا در حال اجرا دارد. بر اساس اعلام ناظران شورای روابط خارجی آمریکا که اجرای «ابتکار کمربند و جاده» چین را برای احیای جاده تاریخی ابریشم تحت نظر دارند، بین سالهای 2014 تا 2017، چین وامهایی به ارزش بیش از 120 میلیارد دلار به کشورهایی میدهد که مایل هستند زیرساختهای خود را بازسازی یا زیرساختهای جدید احداث کنند. این کشورها برای احداث بزرگراه یا ساخت نیروگاهها، بر اساس مفاد قرارداد خود با چین، از شرکتهای چینی استفاده میکنند. اینگونه بود که چین دوستان جدیدی در سرتاسر جهان به دست آورد و در کشورهایی ردپای چین را میبینیم که تا قبل از این، پکن ارتباط خاصی با آنها نداشت و امروز کسبوکارها و مشاغل زیادی برای شرکتهای چینی در این کشورها ایجاد شده است. در مقابل، کشورهای غربی فرصتهای زیادی را برای ایجاد چنین دوستیهایی از دست دادهاند. آنها نمیتوانند مانند چین با دستودلبازی وام بدهند. مهمتر از آن، کشورهای غربی نمیتوانند بدون بررسی دقیق نیت کشور دریافتکننده وام و نیز وضعیت حقوق بشر و حاکمیت قانون در آن کشور، چنین وامهایی را پرداخت کنند. به یک مثال اشاره میکنیم؛ در حال حاضر 42.3 درصد از تولید ناخالص داخلی قرقیزستان را بدهی این کشور به چین تشکیل میدهد. اینگونه است که ابتکار احیای جاده ابریشم و سایر سرمایهگذاریهای چین، باعث تقویت موقعیت پکن و تضعیف غرب شده است. ایستادگی برابر پکن اما به نظر نمیرسد در دوستی با چین، همه چیز هم خوشایند باشد. وامهای سنگینی که چین به این کشورها داده، در هر حال باید بازپرداخت شوند و بحران اقتصادی ناشی از کرونا، کشورها را برای بازپرداخت وام با چالشهایی جدی مواجه خواهد کرد. برخی کشورها هم به این نکته پی بردهاند که توسعه زیرساختها و ساختوساز با دریافت وام، نهتنها سودی ندارد، بلکه به ضرر آنها خواهد بود. دولت پاکستان ماه گذشته اعلام کرد که میخواهد درباره بازپرداخت وامهایی که در جریان اجرای پروژه «کمربند و جاده» از چین دریافت کرده است، مجددا مذاکره کند. اسلامآباد شرکتهای چینی را متهم کرده که سه میلیارد دلار بر هزینه اجرای پروژههای ساختمانی مربوطه افزودهاند. همچنین در ماه ژوئن و یک هفته پس از میزبانی شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین، در اجلاس چین و آفریقا در پکن، دادگاهی در کنیا اعلام کرد وام 3.2میلیارددلاری چین برای راهآهن کنیا که بخشی از آن از سوی یک شرکت چینی اداره میشود، غیرقانونی است. همانطور که اکونومیست گزارش میدهد، مصر هم ساخت دومین نیروگاه بزرگ زغالسنگ در جهان را متوقف کرده است؛ پروژهای که از سوی چین تأمین بودجه میشد. در همین حال بنگلادش هم برنامهریزی برای ساخت کارخانه زغالسنگ با بودجه چین را متوقف کرده است. پاکستان از چین خواسته است وامهای 30میلیارددلاری برای پروژههای برقی در این کشور را اصلاح کند. در ماه آوریل، جان مگوفی، رئیسجمهور تانزانیا نیز وام 10میلیارددلاری چین برای ساخت بندر بزرگی در باگامویو از سوی یک شرکت چینی را لغو کرد. رئیسجمهوری تانزانیا گفته فقط یک مرد مست میتواند چنین قراردادی را بپذیرد. در اواسط ماه جولای، بریتانیا که از مدتها قبل به سرمایهگذاری چینیها مشکوک بود، تصمیم خود مبنی بر حضور شرکت هواوی در شبکه 5G خود را لغو کرد. حتی ایتالیا که یکی از مهمترین دوستان چین در اروپا محسوب میشود نیز امید چینیها را ناامید کرده است؛ اخیرا رسانههای ایتالیایی گزارش دادهاند که دولت الزامات مربوط به مشارکت در راهاندازی نسل پنجم اینترنت را بهگونهای بازنویسی خواهد کرد که هواوی نتواند در این پروژه مشارکت کند. اگر عبارت «دیپلماسی دام بدهی» را جستوجو کنید، مقالهها و گزارشهای بیشمار دیگری هم درباره چین خواهید یافت. در حال حاضر چین قصد دارد تا حد توانش مجازاتهایی ازجمله قطع برخی همکاریها را علیه کشورهایی که از زیر بار «دیپلماسی تله وام» شانه خالی میکنند، در نظر بگیرد. اما موضوع مهمی که کار چین و این دوستانش را به اینجا رسانده، این است که چین صرفا روابط تجاری ایجاد کرده، اما هیچ دوستیای میان پکن و این کشورها شکل نگرفته است. به عبارت دیگر، اگر چین میخواهد با ایالات متحده رقابت کند، باید از قدرت نرم ایالات متحده هم برخوردار باشد. قدرت نرم آمریکا به واشنگتن کمک کرده تا با طیف گستردهای از کشورها دوستی ایجاد کند، اما چین نقطهضعف مشخصی دارد؛ به اندازه آمریکا جذاب نیست. معدودی از مردم جهان بهطور داوطلبانه به آهنگهای چینی گوش میدهند، تلویزیون چینی تماشا میکنند، از زبان یا حتی کلمات چینی استفاده میکنند، یا مانند چینیهایی که در تلویزیون میبینند، لباس میپوشند. نمونه آلمان شرقی وضعیتی که چین با آن روبهرو شده است، بیسابقه نیست؛ در قرن بیستم نیز حکومت استبدادی و کمونیستی دیگری با چنین مشکلی دستوپنجه نرم میکرد؛ آلمان شرقی هم مانند چین امروز نیازمند دوستان زیاد بود، اما وجهه و تصویر خوبی در جهان نداشت. آلمان شرقی برخلاف چین حتی پول هم نداشت تا از طریق آن دوستانی گرد خود جمع کند. با وجود اینکه آلمان شرقی کشوری شکستخورده و اقتصادی رو به اضمحلال داشت و پلیس مخفی آلمان شرقی هر فرد خارجی را در این کشور کاملا زیرنظر میگرفت، اما با یک استراتژی بسیار مؤثرتر به کار خود ادامه داد؛ راهکاری ارزانقیمت که دوستی عمیقتر و ماندگارتری ایجاد میکرد. دانشجویان دانشگاهها سنگبنای رویکرد آلمان شرقی را شکل میدادند؛ بین سالهای ۱۹۵۱ تا ۱۹۸۹، حدود ۷۸ هزار دانشجو از بیش از ۱۲۵ کشور مدرک دانشگاهی خود را در آلمان شرقی گرفتند. برخی از این ۱۲۵ کشور، متحدان سوسیالیست آلمان شرقی بودند، اما بسیاری از کشورهای درحالتوسعه هم بودند که جوانان امیدوار خود را برای دریافت مدرک درجهیک دانشگاهی با بودجه حکومت آلمان شرقی، روانه این کشور میکردند. میشل باشله، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد و رئیسجمهور سابق شیلی، در دهه ۱۹۷۰ بهعنوان پناهنده از شیلی تحت حکومت آگوستو پینوشه خارج شد و به تحصیل پزشکی در برلین شرقی ادامه داد. دانشجویان خارجی حتی مقرری ماهانه از سوی حکومت آلمان شرقی نیز دریافت میکردند. در واقع، دانشگاههای این کشور یک دارایی کلیدی برای دیپلماتهای آلمان شرقی محسوب میشدند. البته این دیپلماسی آموزش هم تنها جنبه مثبت نداشت؛ همانطور که چین با «دیپلماسی وام» کشورها را به دام میاندازد، آلمان شرقی هم گلچینی از آموزشها را به خارجیها ارائه میداد و تمام برنامههای آموزشی در دانشگاهها برگزار نمیشد. دوستان نزدیکتر حکومت آلمان شرقی، در یک شهر کوچک در شمال این کشور، در یک اردوگاه آموزشی با انواع روشها و تکنیکهای جنگهای چریکی آشنا میشدند. از نیکاراگوئه، موزامبیک، آنگولا و کنگره ملی آفریقا، شورشیانی برای آموزش به آلمان شرقی میآمدند و برخی از آنها در بازگشت به کشورهایشان، شانس زیادی برای حضور در ساختار قدرت داشتند. تردیدی نیست که آموزشهایی که در حکومت کمونیستی آلمان شرقی ارائه میشد، در جهت تقویت دموکراسی نبود، اما حداقل یک دیدگاه و ایدئولوژی را به دانشجو ارائه میداد؛ همانطور که ایالات متحده دیدگاه مورد حمایت خود را در برنامههای دانشگاهی ارائه میدهد. با این حال چین نحوه سرکوب و سانسور را آموزش میدهد. پکن با نگاهی به تجربههای مثبت و دانشگاهی آلمان شرقی باید درک کند که نمیتواند تحسین دیگران را بخرد و مانند غرب جذاب شود، اما میتواند مانند خواهر سوسیالیست و سقوطکرده خود، قدری روی قدرت نرم خود کار کند. در غیر این صورت، دور نیست روزی که دیگر رهبران هم مانند رئیسجمهور تانزانیا، در برابر چین و خواستههایش ایستادگی کنند. منبع: فارینپالسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.