پزشکنیا، آموزگار بیشاگرد
حسین گنجی. منتقد
«هنرمندانی که مستقیما از هنرشان بهعنوان گفتهها و توصیههای اجتماعی بهره میگیرند، بیتردید آموزگاراناند». اینان با پژوهندگی خود در میان فرهنگ زادبوم خود و درک ارزشها و میراث تصویری جامعه خود راهی به مدرنیست مییابند و این به یقین بهترین راه برای رسیدن به هنر مدرن و ارائه درست آن است. مدرنیته و به عبارت دیگر نو از آنجایی مرز خود با کهنه و پیشامدرن را برجسته و متمایز میكند که رو به جامعه و مسائل و رویکردهای فکری و فرهنگی آن میآورد. هوشنگ پزشکنیا متولد پنجم مرداد ۱۲۹۶ با چنین رویکرد و البته آموختهای از ترکیه به ایران میآید و بعد از درک نسبتا درستی از هنر جهان جدید، دست به خلق آثاری میزند که تم اساسی آنها مردم جامعه و رویکردهای اجتماعی است. همین توجه و تأکید اوست که او را امروز به آموزگاری در هنر مدرن ایران تبدیل کرده است؛ آموزگاری که مسائل امروز جامعهاش اولویت و سوژه اصلی کارهایش و چهرههای اجتماع جنوبی جامعهاش تکیهگاه و دال مرکزی آثارش بود؛ درست جایی که هنر پیشامدرن کمتر بدان میپرداخت. هوشنگ پزشکنیا بهخوبی در اولین نمایشگاهها و ارائه آثارش در ایران توانست راهبر و روشنابخش مسیر ناهموار هنر مدرن در ایران باشد و او را بهاعتراف بسیاری از همعصرانش پیشگام هنر مدرن در ایران كند و البته باید بگویم درکناشدهترین پیشگام هنر مدرن در میان هم عصرانش. شاید بهتر باشد در ایران این درکناشدن و حتی پسزدن از سوی جریان متداول زمانه را نیز باید به مؤلفههای شناختی هنر مدرن اضافه کرد. اثر «خارک» هوشنگ پزشکنیا که در آن به کارگران صنعت نفت در جزیره خارک پرداخته شده است، بهنوعی برآمده از این رویکرد و درک او از هنر مدرن است. شاید به قول نجف دریابندری کسی را مستقیم نتوانیم شاگرد یا تأثیرگرفته از پزشکنیا در آن زمان یا بعد از آن معرفی کنیم، ولی پزشکنیا معنای مدرن را بهخوبی به جامعه هنری ایران آورد و معنای درست اما کمتر تکرارشده مدرن همین آثار اندک بهجامانده از پزشکنیا است. هنری که به قول شاملو نباید و نمیتواند نسبت به زمانه و اجتماعش بیتفاوت باشد و نمیخواهد به بازنمایی دقیق محیط بپردازد و تنها زیبایی را نشان دهد، حال آنکه نشاندادن دهشتناک محیط و حتی زشتی هم میتواند کار هنرمندانه یک هنرمند مدرن باشد. باید اذعان کرد که خطوط ساده در کارهای پزشکنیا در کلیت یک قاب، تشکیلدهنده چهرههای کشآمده و رنجکشیدهای است که نماینده عموم جامعه همعصر هنرمند هستند. جامعهای که کار برایش درست یا غلط مفهوم جدی دارد و بدون آن چهرهاش نمیتواند تصویر شود. حتی مردان در مقابل زنان در کارهای پزشکنیا همانطورکه هادی هزاوهای در جایی نوشته بود مردان کار، مردان ساختن و فعالیت و جنگیدن هستند. آنجایی که خطوط کمادعا و ساده، درعینحال خشن و منقطع، با زاویههای تند برساختی از چهرهای را نمایان میکنند که تو در جامعه بهوفور هنوز هم بعد از ۴۸ سال بعد از درگذشت هنرمند قابل شناسایی و صحهگذاری است. پزشکنیا از منظری که گفته شد و نمودهای عینی و کاری و فنی که در آثارش بروز داد، با اینکه آموزگار بود در نشاندادن شکل درست هنر مدرن اما هرگز تکرار نشد و هرگز کسی به نزدیکی رویکرد و شیوههای اجرای او هم نشد و بهنوعی در میان هنرمندان همدوره و بعد از او، تا به امروز طرفدار و پیروی نیافت و این را نباید به پای ضعف او که باید به پای انحراف بنیادین هنر مدرن ایران گذاشت و سهم گمشدن هنر اجتماعی را در هنر مدرن در ایران جدی و انکارناپذیر دانست. هنر مدرن که آمده بود حرفهای تازهاش را با توجه به موضوعات روز جامعه و بوم بزند و از فرم و انتزاع و عبور از بازنمایی صرف، آنچه را در پس و پشت واقعیت است، به تصویر درآورد، رفتهرفته از بوم و از دغدغههای جامعهاش دور شد و عناصر انحصاربخش و ویژگیهای درکپذیری خود را نیز از دست داد. برای همین است که در چند دهه اخیر کمتر شاهد رویکردهای اجتماعیمحور هستیم و زبان بصری که جامعه میتواند حرفش را و دغدغهاش را در آن بجوید، کمتر یافت میشود و درک دوسویه هنرمند از جامعه و جامعه از هنرمند به حداقل خود رسیده است. هوشنگ پزشکنیا با همان کارنامه باریکش، همچون چهرههای که از مردان این سرزمین کشید، همچنان شاقول بینظیر و سنگمحک تکرارناشدنی است برای هر کسی که میخواهد در ایران به مفهوم هنر مدرن و بعد از آن به هنر پستمدرن نزدیک شود. چه هنرمندی که دنبال زبان تازه است و چه مخاطب و علاقهمند و مشاهدهگری که دنبال دیدن اثری هنری است که باری را از او سبک و حرفی را از درون او نمایندگی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.