|

انتزاعی‌دیدن مجسمه‌‌های «مش اسماعیل»

نمایشگاه «اسطوره‌های آهنی» شا‌مل شش مجسمه از آثار به‌نمایش‌درنیامده توکل اسماعیلی معروف به «مش اسماعیل» است. این مجموعه از آثار «مش اسماعیل» به کوشش دکتر محمدمنصور فلامکی، چهره ماندگار معماری، فارغ‌التحصیل دکترای معماری از دانشگاه ونیز و استاد معماری و شهرسازی جمع‌آوری شده است. دکتر فلامکی به بهانه نمایش این آثار در یادداشتی به بیان خاطراتی از هم‌عصری و مؤانست با مش اسماعیل از ناشناخته‌بودن نام و هنرش، عدم فروش و پیشنهاد قیمت نازل برای مجسمه‌های گران‌بهایش تا زمان شناخته‌شدن او توسط هنرمندان و وجوه مختلف ستوده‌شدن او در آن زمان پرداخته است: «چهره مش‌‌ اسماعیل همیشه همدلِ لبخندی بود که هم صراحت داشت و هم نمایانگر این نکته که با «همگان» نمی‌توان همدل و همسو شد. هفت‌،‌ هشت‌سالی بود که از تنگناهای مالی روزمره و از ناکافی‌بودن حقوق دریافتی‌اش برای تأمین نیازهای خانواده به‌نسبت پرجمعیتش، گله داشت. می‌گفت «می‌سازد تا بفروشد». به‌ یاد دارم اولین ساخته‌ای که از مش‌ اسماعیل به خانه ما آمد، «بز» او بود. می‌گفت چندماهی است که یکی از معلمان دانشکده، وعده خریدش را داده و قول‌ گرفته که مجسمه به کس دیگری فروخته نشود؛ اما مش‌ اسماعیل چندان اطمینانی به این وعده نداشت و مسئله را با من در میان‌ گذاشت. همان روز «بز» به خانه ما آمد. روز دیگر ـ در یک صبح تابستانی ـ زیر کلوناد دانشکده به دیدارم آمد. نگران و دل‌ناشاد، سر صحبت را این‌طور باز کرد که او دانسته ‌است وجهی که بابت تقدیم مجسمه‌هایش به دربار دریافت می‌کرده، همانی نبوده که باید باشد. واسطه‌‌هایی در این میان، از آن مبلغ برمی‌داشتند. راه‌حل من، یادداشتی دوخطی بود که گفتم شب می‌نویسم و فردا صبح بیاید، امضا ‌کند و بگیرد؛ تا در دیدار بعدی‌‌اش، به دست شخص مسئول برساند. در آن کاغذ، تا‌جایی‌که به‌ یاد دارم، از زبان مش ‌اسماعیل نوشته بودم: «لطفا بفرمایید حق‌الزحمه‌ من را، مستقیما به خودم بدهند» و چنین هم شد و دریافتی مش ‌اسماعیل از دربار، به بیش از دوبرابر میزان قبل رسید. به‌ یاد دارم در همین دیدارهای صبح‌ زود بود که به من خبر داد، دو مجسمه غول (فولادزره و مادر فولادزره) ساخته ‌است که به‌ دستور برخی مسئولان دانشکده، پنهان نگه داشته ‌می‌‌شوند و تنها چندباری به تعدادی از میهمانان خارجی دانشکده، نشان داده شده‌اند. او نگران بود مبادا این مجسمه‌ها بالاخره به ‌دست طالبانش برسد؛ بی‌آنکه سخنی از حق‌الزحمه کار به میان آمده ‌باشد. باز راه‌حل من این بود که مجسمه‌ها را بلافاصله به خانه من بیاورد و مطمئن باشد هر مبلغی را که می‌خواهد، به او پرداخت خواهم کرد. چنین هم شد و به ‌یاد دارم وقتی پول مجسمه‌ها را دریافت‌ کرد، رضایتی به‌کمال در چهره‌اش آمد. ستوده‌شدن مش ‌اسماعیل توسط هنرمندان آن زمان، دو وجه متفاوت داشت: یکی ستایشی بود که هم تمجید می‌کرد و هم «دور می‌ایستاد»؛ و دیگری ستایشی که به‌ معنای حقیقی و واقعی، مش ‌اسماعیل را تمجید و حمایت می‌کرد. خود من نیز متکی به آموخته‌هایم در 13 سالی که در ونیز بودم، نسبت به هنرهای مردمی و فراورده‌های هنری مردمی، بدون شناختی جهانی نبودم و دلیل اصلی توجهم به آثار مش ‌اسماعیل همین بود. بیرون از این دو وجه و از آن آمدوشدهای مربوط به دادوستد آثار، پرشمار دانشجویان و هنرجویانی بودند که هریک معطوف به خلقیات خود، مش ‌اسماعیل را مورد تمجید و مهربانی قرار می‌دادند. مش‌ اسماعیل چندان خالص سخن ‌می‌گفت که هرکسی عاشقش می‌شد. این مهربانی و همدلی، به‌ویژه از سوی هنرجویان رشته مجسمه‌سازی دانشکده، آنجا به اوج خودش می‌رسید که در آتلیه، همه آموخته‌های‌ هنری، فنی و فنی‌ـ ‌اجرائی‌شان را بی‌دریغ، به مش‌ اسماعیل «یاد می‌دادند»؛ کار با آهن را، کار با گچ را و... مش ‌اسماعیل، به‌ شهادت دوستان درون آتلیه، مجسمه‌های آهنی‌اش را در حال تمرین مجسمه‌سازی می‌ساخت و آموخته بود که با گچ نیز کار کند. او از روی مدل‌هایی ویژه، مجسمه‌هایی گچی ساخت؛ که البته کم‌شمار بودند؛ زیرا کسی حاضر نبود برای یک مجسمه گچی پول خوب بدهد و گچ، آن جلوه آهن را نداشت. مش ‌اسماعیل بسیار باهوش بود و بسیار شریف. پول آهن مجسمه‌هایش را خودش می‌داد و گاه می‌شد که مثلا دامن یک مجسمه، مقبول از آب‌ درنمی‌آمد و او آن را سه یا چهار بار می‌شکست و دوباره می‌ساخت. درباره مجسمه‌هایش، با تبسم توضیح می‌داد و توضیحاتش صمیمی و خالص بودند. فراورده‌های هنری مش ‌اسماعیل جلوه‌هایی نهان را که ذاتی معنوی دارند، عیان می‌کنند و دستیابی به شناخت ماهیت هنری این آثار، از هیچ راهی میسر نمی‌شود؛ جز انتزاعی ‌دیدن‌شان».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.