|

تواضع و انصاف در ارزیابی‌های آبی

سروش طالبی.پژوهشگر پژوهشكده سیاست‌گذاری دانشگاه شریف

دولت جلوی خشکی کامل دریاچه ارومیه را گرفت و آن را در مسیر احیا قرار داد یا هزینه‌کرد چند هزار میلیارد تومانی، هیچ تأثیری بر این دریاچه نداشت و تنها سیل‌های سال گذشته به‌صورت موقتی کمی حال دریاچه را بهتر کرده است؟ سد گتوند موجب تخریب محیط‌ زیست خوزستان و خشکی هزاران نخل شد یا خیر و برکت و توسعه کشاورزی و کنترل آلودگی آب کارون را به دنبال داشت؟ در سیل‌های یک سال گذشته سوءمدیریت وزارت نیرو و دل‌بستن به جادوی سازه‌ها موجب شد سیلاب آنچه را بر سر راه بود، نابود کند یا تدبیر مسئولان این وزارتخانه و عملکرد درخشان سدها، از وقوع فاجعه‌ای وحشتناک و چندین برابرشدن خسارات جلوگیری کرد؟ به نظر نمی‌رسد عموم جامعه و حتی دولتمردان فرابخش آب تصویر دقیقی از وقایع و جمع‌بندی مناسبی برای این سؤالات داشته باشند. حتی اگر فرصت و علاقه‌ای داشته باشند و برای پاسخ به این سؤالات زمانی را در میان اخبار و گزارش‌های در دسترس صرف کنند، لزوما از ابهامشان کاسته نمی‌شود. زیرا برای هر یک از این سؤالات با ادعاها و تحلیل‌هایی کاملا متناقض مواجه خواهند شد. اطلاعاتی که در اختیارشان قرار می‌گیرد پر است از سیاه و سفید دیدن‌ها و نهایتا چیز دقیق و مطلوبی دستگیرشان نمی‌کند. در فضای سیاست‌زده جامعه، سیاه و سفید دیدن‌ها غیرمعمول هم نیست. مخالفان یک مسئول هر‌آنچه را انجام داده اشتباه و هر‌آنچه ادعا می‌کند، دروغ می‌پندارند. یک دولت، یک سازمان یا یک مسئول هم برای منافع خود ارجحیت قائل است و گاهی این موضوع بر منافع ملی سایه می‌اندازد. رقبای سیاسی نیز چنین انگیزه‌ای برای ارائه تصویر ناکارآمدی و شکست در سیاست‌های طرف مقابل دارند. آنچه فرصت عرض اندام این شیوه سیاسی‌بازی را می‌دهد، فقر اطلاعاتی و عدم شفافیت است؛ زیرا معمولا افرادی که علاقه‌مند هستند خبر از اتفاقات اطرافشان داشته باشند، به‌راحتی نمی‌توانند به مجموعه اطلاعات جامعی که برای دانستن نیاز دارند، دست پیدا کنند. ولی آیا در فضای کارشناسی و علمی مدیریت منابع آب، نوع ارزیابی‌ها و قضاوت‌ها خیلی متفاوت است؟ واقعیت این است که بسیاری از استادان دانشگاهی یا متخصصان بخش خصوصی و سمن‌ها نیز زمانی که در مقام دفاع عملکرد مسئولیت‌های خود یا نقد دیگر متولیان این حوزه قرار می‌گیرند، به رسالت و اخلاق حرفه‌ای عمل نکرده و همچون سیاست‌مداران بدون پایه و اساس تمجید یا تقبیح می‌کنند. وقتی کارشناسان و متخصصان آب فرصتی برای ارزیابی منطقی و واقع‌بینانه فراهم نمی‌کنند و به دنبال آن تحلیل‌های همه‌جانبه و غیرسوگیرانه ارائه نمی‌دهند، چه تأثیری بر سیاست‌گذاران فرابخش آب و جامعه می‌گذارند؟ جامعه سردرگم، در میان اطلاعات جسته‌وگریخته متناقض، گیج‌تر می‌شود. فرصت کنش و مطالبه اثربخش را از دست می‌دهد. مسئله آب از عرصه عمومی‌شدن فاصله می‌گیرد. روی دیگرش سیاست‌گذاران فرابخش آب هستند که امکان یادگیری از آنچه را گذشت، از دست می‌دهند؛ نمی‌دانند سازمان‌ها و ساختارهایی که برای حل مسئله ایجاد کردند، اثربخش بود یا کار را خراب‌تر کرد؟ سرمایه‌هایی که برای زیرساخت‌ها ایجاد شد، چه اثری داشت؟ نهادهای سیاست‌گذار آب، شرکت‌های مهندسی مشاور، محققان دانشگاهی یا سایر کارشناسان آب با نسخه‌هایی غلط فریبشان داده‌اند یا مشکلاتی که به وجود آمده خارج از کنترل آنها بوده است؟ مسیر تغییر در وضعیت ابهام درباره اتفاقات گذشته و ارزیابی‌های یک‌طرفه چیست؟ بخش مهمی از پاسخ این پرسش در کنش میان متولیان و کارشناسان آب است. متولیان برای آنکه اطلاعات را بدون سانسور در اختیار عموم قرار دهند باید اعتماد کنند که ارزیابی‌ای که از آنها می‌شود با درک محدودیت‌های پیش‌رویشان در انجام امور خواهد بود. کارشناسانی که به‌طور مستقیم دستی بر تصمیم‌گیری‌ها ندارند نیز به اطلاعات کافی برای ارزیابی مناسب نیاز دارند. تواضع و پرهیز از بزرگ‌نمایی در ارائه دستاوردها ازسوی متولیان و نقد منصفانه ازسوی کارشناسان بیرون از گود سیاست‌گذاری، فرصتی برای تحقق آرزوی حرکت در این مسیر و ایجاد فضای گفت‌وگو فراهم می‌کند. این دو گروه باید با ارائه تصویر جامعی از مسئله آب، نشان می‌دهند که گره کور این مسئله به‌راحتی و در کوتاه‌مدت باز نمی‌شود. این اولین گامی است که اگر جامعه آن را درک کرد، نه متولیان تمایل چندانی به غلو درباره آثار اقدامات و پنهان‌کاری اطلاعاتشان خواهند داشت و نه بسیاری از نقدهای سطحی برای رسیدن به قضاوت‌های از پیش تصمیم گرفته‌شده، عیاری دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.