نابرابری در فضاهای شهری
در سالهای اخیر علایق پژوهشی و عمومی زیادی درباره تغییر ماهیت شهرها شکل گرفته است. شهرها در سراسر جهان شاهد افزایش سرمایهگذاری در حوزه زمین، ساختمان و تغییر جمعیت شهر مرکزی بودهاند که این امر با بیرونراندن فقرا و بازساخت افراطی فضای شهری تحقق یافته است. کتاب «شهر نابرابر» راهنمایی در زمینه «شهرگرایی معاصر» و روایت سرگذشت تغییرات شهری است. این کتاب به بررسی نقش سرمایه نقدی، تجدید حیات جمعیت، ساخت اَبرپروژهها، میزبانی رویدادهای جهانی بزرگ، نقش ثروتمندان تازه و پیدایش طبقه متوسط تازه پرداخته و دلایل اصلی جابهجایی فقرا به حومهها و آنسوی مرزهای شهری را میکاود. با توجه به مطالعات موردی از سراسر جهان، نویسنده به بررسی انواع پروژههای شهری شامل استفاده مجدد از فضاهای صنعتی قدیمی، سبزسازی شهرها و امنیتیشدن فضاهای عمومی میپردازد. اتکای کتاب بر اقتصاد سیاسی، تحلیل فرهنگی- سیاسی و رویکردهای جغرافیای شهری است تا از این رهگذر، ماهیت چندوجهی این فرایند و جلوه جهانی آن را به تصویر بکشد. نویسنده کتاب جغرافیدان شهری و استاد دانشکده سیاستگذاری عمومی دانشگاه مریلند در ایالت بالتیمور آمریکا است. کتاب «شهر نابرابر» تلاش میکند به نابرابری بعدی فضایی دهد و آن را در عرصههای شهری و منطقهای بکاود. جان رنی شورت به خاطر داشتن تجربههای میدانی در بسیاری از کشورهای جهان، با ارائه مصداقها و نمونههای مختلف، ایده خود در زمینه نابرابری شهری را بسط میدهد. این کتاب بنا به ماهیت موضوعی خود میتواند راهنمای جامعی در زمینه شناخت و درک مسائل نابرابری و فقر شهری باشد و مورد استفاده رشتههایی قرار بگیرد که به هر نحوی دغدغه مسائل شهری و منطقهای را دارند و بهطورخاص برای پژوهشگرانی که به مطالعات شهری، جغرافیای اقتصادی، اقتصاد شهری، جامعهشناسی شهری، برنامهریزی شهری و جهانیشدن علاقه دارند، سودمند است. کتاب شهر نابرابر اساسا بهدنبال تبیین و تشریح سازوکارهای شکلگیری نابرابری در شهرهای جهانی است که بخش عمده آن به لیبرالیسم و تفسیرهای تازه از آن برمیگردد. نویسنده پس از طرح دیدگاههای کلی در زمینه قدرت سرمایه، محیطهای ساختهشده، تبدیل سرمایه نقدی به سرمایه ثابت تحت تأثیر معماران، سازندگان و پیمانکاران، به مفاهیم دیگری نظیر رژیمهای شهری و ماشین رشد شهری و در نهایت «حق به شهر» اشاره میکند. ایده حق به شهر که توسط لوفور مطرح شده است، هماکنون یک استعاره استاندارد در ادبیات مطالعات شهری بهحساب میآید. طبق اظهارات اولیه لوفور، حق به شهر یک ایده رادیکال درباره مشارکت در تصمیمگیریها از سوی تمام افراد ساکن (نهفقط شهروندان) در این فضا، افراد صاحبملک یا افراد سخنور درباره تولید فضای شهری است. گفتمان حق به شهر باعث انگیختن کارهای پژوهشی بسیار جالبی شده است. این اصطلاح برای درک بسیاری از موضوعات به کار میرود که از جنگ برای فضای عمومی گرفته تا اعیانسازی، حقوق ملک، تخلیه اجباری شهری و شهرگرایی مستقل را شامل میشود و مشتمل بر سبزسازی اجتماعات، جنبش فضاهای خالی، هنر دیوارنویسی در خیابانها و پویشهای برنامهریزیشده اجتماعی است. بخش مهمی از کتاب شهر نابرابر به مقوله نابرابری در برخورداری از مسکن اختصاص یافته است. مؤلف در این کتاب مسکن را به مفهوم شهر سودآور و شهر نولیبرال گره میزند و از خلال بحثهای خود و با ذکر مثالهای گوناگون از شهرهایی نظیر لندن، سیدنی، پکن، هنککنگ، استانبول، ونکور، دوبی و... سعی در تحلیل این شرایط دارد. به باور شورت، تغییرات در ابعاد مسکن پدیدهای جهانی است که عوامل سرمایهای آن را سمتوسو میدهد. البته سازوکارهای آن در هر شهری متفاوت است. بهطورکلی دو عامل نوسازی و تغییرات جمعیتی تأثیر مهمی بر تغییرات مسکن داشتهاند. عامل اول که اولینبار توسط روت کلاس به عنوان اعیانسازی مطرح شد، در واقع سیاستها و حربههای تازه نولیبرالسیم برای دراختیارگرفتن فضای شهری است. به همین دلیل با وعده نوسازی بافتهای ناکارآمد، ارتقای کیفیت محیط شهری، باعث جابهجاییهای اجباری گروههای فرودست و فقیر به نواحی حاشیهای شهر میشود. عامل دوم به تغییرات در ابعاد خانوارها و گرایشهای نسل جدید اشاره دارد که برخلاف نسلهای قبلی تمایل به خانوادههای گسترده ندارند و همچنین گرایش به زندگی انفرادی در میان آنها دیده میشود. البته این دو فرایند به صورت همزمان همدیگر را تقویت میکنند و نتیجه چنین وضعیتی ساخت خانههای کوچک است. وجود فرصتهای اشتغال در شهرهای مرکزی به ویژه در شهرهای کشورهای جهان سوم رقابت برای حضور و زندگی در این شهرها را قوت میبخشد و در نتیجه سیاستهای مسکن به سمت خانههای کوچک کشیده میشود که اصلا پدیده مطلوبی برای ساکنان شهری امروز و نسل آتی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.