|

نگاهی به آتش‌سوزی‌های اخیر در مناطق جنگلی کشور و واکنش برخی مسئولان

خودخواهی ما يا خوددرمانی جنگل‌ها

حمید پورمهدی‌ابراهیمی . مدرس بین‌المللی دوره‌های بهداشت، ایمنی و محیط‌ زیست

در تمام علوم، نشانه‌ها و علائم مفهوم دارند و این علائم و نشانه‌ها از ابتدای زندگی انسان امروزی و حتی خیلی قبل از آن، در مواجهه بخش‌های مختلف طبیعت با خودش نیز مفهوم داشته است؛ از صدای زوزه كه خطر نزدیك‌شدن گرگ یا دسته‌ای گرگ به انسان یا حیوانی ضعیف‌تر را خبر می‌داده تا نوری در دل شب یا دودی در روشنایی روز كه خبر از آتشی در دور یا نزدیك می‌داده است. ‌تمام این علائم و نشانه‌ها، در یك گستره زمانی طولانی باعث انطباق بخش‌های مختلف طبیعت با یكدیگر یا با انسان شده است. برگ‌های درختان با توجه به شرایط محیط خود، تغییر شكل ژنتیكی داده‌اند و گاهی ‌پهن‌تر و گاهی نیز سوزنی‌شكل شده‌اند. انسان با صدای زوزه گرگ تندتر دویده است و در تعامل گرگ‌ها با جانوران و به جهت بقا طی هزاران سال تغییرات اساسی رخ داده است. انسان بر اساس ترس‌ها یا نشانه‌هایی از این دست، ذخیره‌كردن را آموخته و خوب آموخته است كه طبیعت چقدر برای حیاتش ضرورت دارد. البته انسان نیز در مواجهه با طبیعتی كه در نزدیكی خود داشته، انطباق ژنتیكی یافته است و با توجه به این تغییرات محیط و منابعی كه در دسترس داشته، برای مثال سیستم گوارش خودش را منطبق کرده است. به همین خاطر منابعی كه در دسترسش بوده، بهترین منابع تغذیه ایشان بوده و هست. امروزه انسان با مجموعه‌ای از علوم جدید در كنار دانسته‌های قدیمی خود با تجهیزات نوین یا حس‌های پنجگانه موروثی و بر اساس ظهور و بروز نشانه‌ها و نیازهایش باید سعی كندبه زندگی پایدار خود ادامه دهد. ‌شكی نیست كه امسال به‌واسطه سوءمدیریت در مسائل مربوط به مهار آتش و انفجار در دارایی‌های معنوی و مادی كشور، سال تلخی بوده است. این همه جنگل‌سوزی، آتش‌هایی از نوع دیگر و این حادثه انفجار غم‌انگیز در كلینیك سینامهر، انگار اصراری از سوی مسئولان برای چسباندن آینه بدبینی به چشمانمان است كه هرروز باورمان را به بی‌كفایتی بعضی از آنها پررنگ‌ و پررنگ‌تر می‌كند و وای بر اظهاراتی كه بعد از این رویدادهای تلخ می‌كنند و مثل داغ روی دلمان می‌ماند. چگونه می‌شود باور كرد شخص اول اجرائی حفاظت از محیط زیست، آتش‌سوزی جنگل‌ها را عادی بداند و بگوید جنگل خودش را خاموش می‌كند و مثال در تأیید گفته خود بیاورد‌. كاش ایشان و افرادی با خط فكری ایشان، كمی ‌بیشتر با طبیعت دوستی كنند و بدانند جنگل نیز مثل هر موجود زنده دیگری، برای آتشی كه خود نیفروخته است، آمادگی مواجهه ندارد و اساسا مگر جنگل خودش خودش را روشن كرده كه اكنون توقع داشته باشیم خودش را خاموش كند. حتی اگر این فرض غلط را هم بپذیریم، جنگل چگونه با این‌همه ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و سواحل كه نه‌تنها چشم‌اندازهای زیبا را كه باعث آرامش ما می‌شود، از بین برده بلكه جلوی گردش هوا و پایین‌آمدن دما و بالارفتن رطوبت نسبی را گرفته است. خوب است بدانیم مرگ ژاندارك‌گونه یك درخت، تنها مرگ یك درخت نیست و مرگ آنی یك اكوسیستم كوچك و مرگ تدریجی اكوسیستمی بزرگ‌تر است. به‌راستی چه رابطه بلندمدت و چه انطباق و سازگاری‌ای بین عناصر طبیعت و حتی فصول وجود دارد كه با دخالت‌ها و آزورزی‌های بی‌حدوحصر انسان طبیعت را دچار سردرگمی كرده است؛ طبیعتی كه طی میلیون‌ها سال شكل گرفته و به‌واسطه بی‌درایتی مسئولان ما در فقط چند دهه از این نظم و هارمونی خارج شده است. بگذارید فقط مرور كوتاهی به رفتارهای باران، خاك و جنگل به‌عنوان نمونه‌هایی از عناصر طبیعی بیندازیم تا درك بهتری نسبت به رخدادهای مورد اشاره داشته باشیم. خوب است بدانیم برای نفوذ یک لیتر آب در اراضی جنگلی پهن‌برگ، حدود هشت دقیقه، در زمین‌های کشاورزی 47 دقیقه و در محیط خارج از جنگل چهارساعت‌و 27 دقیقه وقت لازم است. در عرض یک ساعت، در وسعت مشخصی از خاك جنگل پهن‌برگ حدود پنج لیتر، در خاك کشاورزی كمتر از یك‌ونیم لیتر و در محیط خارج از جنگل دودهم لیتر آب وارد خاک می‌شود؛ یعنی خاصیت نفوذپذیری خاک جنگل‌های پهن‌برگ كه از مهم‌ترین جنگل‌های کشور ماست، 40 برابر بیشتر از خاک زمین غیرجـــــنگلی است. به خاطر داشته باشیم كه این جذب آب به کاهش فرسایش، رانش و زمین‌لغزش، سیل و كم‌آبی می‌انجامد. هر هکتار جنگل پهن‌برگ سالانه قادر است حدود هزارو 600 تا دو هزار مترمکعب آب را در خود ذخیره کند. با توجه به برآورد حدود هفت میلیون هکتار جنگل برای ایران، به‌طور میانــگین حدود 12هزارو 600 میلیون مترمکعب آب را در خود ذخیره می‌کنند و این حجم آب برای کشوری خشک، چـشمگیر است. با تحلیل داده‌های فوق، متوجه می‌شویم جنگل‌های ایران بیش از 61 برابر سد کـرج (205 میلیون مترمکعب) می‌توانند در خود آب ذخیره کنند. این منبع پنهان آب برای پرکردن ســفره‌های زیرزمینی و بهــــبود وضعیت ذخیره‌سازی و البته مسائلی كه پیش‌تر شرح داده شد، از اهمیت بالایی برخوردار است. یک درخت صــــدساله راش با دوونیم تن وزن چوب خـــشک، در طول عمر خود باید 5.2 میلیون مترمکعب گاز دی‌اكسیدكربن هوا را جذب ‌كند تا بتواند این مقدار چوب را تولید کند. بررسی‌ها همچنین نشان می‌دهد درختان هنگام کربن‌گیری، از 264 گرم دی‌اکسیدکربن هوا، مقدار 192 گرم اکسیژن آزاد می‌کنند؛ در نتیجه درختان 72 درصد از دور روز ما را تبدیل به اكسیژن می‌كنند. با این حساب بر همه واضح و مبرهن است كه با یك حساب‌ سرانگشتی، جنگل‌های ایران می‌توانند اکسیژن لازم برای 70 میلیون نفر را در یک سال تأمین کنند؛ البته این در صورتی است که یک درخت هم قطع نشود و مقدار تولید دی‌اکسیدکربــن هر روز بالاتر نرود و این در حالی ست كه ایرانی‌ها سالانه 500 میلیون تن گاز دی‌اکسیدکربن تولید می‌کنند و این به آن معناست كه ما نیاز به حداقل مساحتی معادل 20 برابر جنگل‌های موجود داریم تا اثر مخرب انسان را كاهش دهیم و هوای شــــهرهایمان را بهبود دهیم. خاطرمان باشد كه محقق‌شدن این آرزو‌ها در صورتی است که از جنگل‌هایمان حفاظت و جنگل‌كاری كنیم، مراقـب آتش‌سوزی‌های عمدی و غیرعمدی باشیم، مراقب ورود گونه‌های مهاجم جنگل به‌طور‌خاص انسان‌های زیاده‌خواه و خودخواه باشیم تا هم محیط بهتری داشته باشیم و هم زیبایی طبیعی روحمان را صیقل دهد. بعد از آن پا روی پا بیندازیم و به‌جای بداهه‌گویی از مراقبت‌های خود مانند جلوگیری از قطع بی‌رویه، جلوگیری از ساخت‌وساز در سواحل و ذخیره‌های سالانه در سفره‌های زیرزمینی، كاهش سیلاب‌ها، باروری خاك و حفظ گونه‌های جانوری و گیاهی كه بخشی از زنجیره حیات است و حیات ما به آنها وابسته است، با آب‌و‌تاب سخن بگوییم. بگوییم كه چگونه درختان، باد حامل ذرات ریز را شانه می‌کنند و می‌توانند در هر هکتار جنگل تا 68 تن گردوغبار را در خود رسوب دهند و چگونه سالانه با جنگل‌كاری كمبودهای حیاتی مردم را جبران می‌كنیم. ‌از نگاه علم ریشه‌یابی مشكلات، حوادث و علم رفتار هم كه به آن نگاه كنیم، رخداد یك حادثه یا رفتار نادرست، نتیجه اثرگذاری و برهم‌نشینی عواملی است كه باید به‌درستی كنار یكدیگر نگه داشته شوند و چیدمان درست این عوامل و برهم‌اثرگذاری آنها به زبان ساده، نیاز به مدیریت، تفكر سیستماتیك، دوراندیشی، برنامه‌ریزی و البته هوش غریزی دارد. چگونه می‌شود آتش‌سوزی جنگل‌ها را 90 درصد خطای انسانی دانست، اما از عواملی كه بر این دست خطای انسانی یا بروز این رفتار اثرگذار است، چیزیی نگفت؟ یا به زبان دیگر، اگر خطای انسانی باعث وقوع چنین رخدادهایی است، چرا برای جلوگیری از خطاهای انسانی كه اساسا ماهیتی غیرعمدی دارند، كاری نمی‌شود؟ نقش مسئولان مرتبط در این تغییر رفتار چیست؟ آیا رفتارهایی كه بعد از این حوادث از سوی مسئولان بروز می‌كند، برای جلوگیری از برداشت‌های غرض‌ورزانه رسانه‌های معاند است یا اساسا از بی‌اهمیت جلوه‌دادن موضوع حكایت می‌كند؟
با تغییر رویه از سوی مسئولان در امر صیانت از محیط زیست و نگاهی خردمندانه به آن می‌توان امیدوار بود حرف‌های ایشان باورپذیرتر باشد و درد جانكاه این به تعبیر ایشان خودسوزی و خوددرمانی كمی تقلیل یابد. درغیر این صورت، مردم را در ماشینی نشانده كه اتفاقا دو آینه‌بغل دارد؛ یكی كه در آن عقبه ‌‌مخالفان را نزدیك‌تر می‌بینیم و در دیگری عملكرد مسئولان اجرائی كشور را و من شخصا در اتفاقات اخیر، آینه عملكرد مسئولان را به خود نزدیك‌تر می‌بینم و آتش و انفجار سوءمدیریت را در خیال خود از هر نشانه‌ای و پاسخ‌های غیرمسئولانه را از هر علامتی برای یك حادثه دیگر به خود نزدیك‌تر می‌بینم.‌

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.