نظر ژان لوک نانسی و ژان فرانسوا پترس درباره پتانسیل انقلابی بیماری جهانگیر
فقط دموکراسی به ما امکان میدهد بپذیریم کنترل تاریخ دست ما نیست
ترجمه: امیررضا گلابی
در سالهای اخیر اخطارهای مکرر دانشمندان درباره بحران محیط زیست -که بر اثر زیادهرویهای فنی و اقتصادی جوامع صنعتی پدید آمده- خبر از امکان فروپاشی میداد. بحرانهای متعددی که دموکراسی را تضعیف میکرد نیز تأثیری مشابه داشته است؛ بنابراین به نظر میرسد چارهای نداریم مگر آنکه دست به انقلابی در اذهان بزنیم. از قرار معلوم بدون چنین انقلابی راهی برای کندن از منطق حسابگری و تولید وجود ندارد؛ همان حسابگری که آنچه را ارسطو جستوجوی حیات نیک میدانست، یعنی بهبود وضع موجود بهمدد تفکر را، کنار گذاشته و درعوض بهدنبال رشد و فزونخواهی بیپایان حرص میزند. این هولوولا در همه عرصههای اقتصاد همین حالا هم بقای بشریت و سایرگونههای زیستی را به خطر انداخته است؛ هولوولایی که از بدو پیدایش سرمایهداری ویژگی سرشتنمای آن بوده و بیعدالتیهای روزافزون نیز با آن همراه شده است. قطعا هیچچیز را نمیتوان پیشبینی کرد اما بیراه نبود که فکر کنیم اگر حواسمان نباشد نابود خواهیم شد. بااینهمه وقوف به چنین خطری آنقدر زور نداشت تا وادارمان کند مسیرمان را عوض کنیم. به نظر میرسد تصورکردن یک انقلاب اقتصادی و اجتماعی اصلا امکان ندارد، مگر در قالب نوعی آرمانشهر. اما همانطورکه با «جلیقهزردها» دیدیم، صرف وخامت وضعیت در برخی از ثروتمندترین کشورها امکان بروز قیام و شورشی را در خود نهفته دارد که دشوار میتوان جلوی آن را گرفت. خطر مرگ تصور متوقفکردن ماشین در کوتاهمدت و حتی در میانمدت غیرممکن به نظر میرسید. هیچکس نمیتوانست بهطور جدی به این موضوع فکر کند، مگر اینکه عواقب پیچیده چنین تصمیمی را نادیده میگرفت. به نظر خیلیها چنین میرسید که وضع فعلی هرقدر هم ایراد داشته باشد و هرقدر هم این وضع آبستن فاجعه باشد، بر زدن دل به دریا بهسوی مقصدی ناشناخته ارجحیت داشت، هنوز هم در بر همین پاشنه میچرخد، چون اکنون سالهاست راهحلهای پیشنهادی که گهگاه ارائه میشود، در درازمدت ایراد دارد و حتی غیرعملی به نظر میرسد (مثلا زیستسوختها [سوختهای گیاهی] و توربینهای بادی، چه رسد به زیستتقلیدها 1). به نظر میرسد افق تغییر پیوسته دورتر میشود، حتی با وجود اینکه ما به لبه پرتگاه فاجعه رسیدهایم. از این نظر، ورای «مبارزه طبقاتی» که واقعیت دارد اما خفه شده است و با وجود امیال مبهم برای سرنگونی، فقدان کلی اراده برای پاگذاشتن در راه ناشناخته «تغییر و تحول» زیستبومی باعث شده که دست سرمایهداری برای ادامه مسیر [فاجعهبارش] باز بماند. ترجمهای پسامدرن از «قلب جهانی بیقلب» که مارکس به آن اشاره کرده بود. بیماری جهانگیر که هیچکس انتظارش را نداشت همه را غافلگیر کرد. یکباره چیزی که تصورش را نمیکردیم یعنی یک ویروس کار را تمام کرد: «ماشین»، «نظامی» که اغلب تقصیرها گردنش انداخته میشد اما هیچوقت هم از کار نیفتاده بود، به نظر میرسد درجا میخکوب شد. خطر مرگ ناگهان چنان نزدیک شد که وادارمان کرد بقا را بر ادامه مسیر «سرمایهدارانه» ترجیح دهیم، چون بهایی که باید به نقد جانمان فورا میپرداختیم، یکباره چنان گزاف رسید که باعث شد عواقب تعلیق همهجانبه بخش بزرگی از حیات اقتصادی را نادیده بگیریم. عواقبی که از همین حالا هم میتوان فهمید از لحاظ اجتماعی، اقتصادی سیاسی و ژئوپلیتیکی بسیار سهمگین خواهد بود و ممکن است چیزی بیش از صرف تلنگر به نظام باشد؛ این عواقب ممکن است طلیعه فروپاشی باشد. در روزهای آغازین بیماری جهانگیر شاید اینطور به نظر میرسید که دموکراسیهای معاصر بهطور خاص در نبرد علیه ویروس شکننده و ناکارآمد هستند، درحالیکه جوامعی که کمتر فردگرا هستند، به نتایج بهتری رسیدهاند؛ اما اکنون که پنج ماه از آغاز «رسمی» کووید 19 گذشته میتوان دید نظامهای سیاسی از هر نوعی که هستند بهخاطر فروپاشی ماشین جهانی تهدید شدند. وابستگی همه کشورها به هم تا حدی است که هیچ کشوری هرقدر بزرگ و قدرتمند هم که باشد، بهتنهایی قادر به نجات خود نیست؛ اما این واقعیت عیان در برابر کوری ناشی از خودخواهی ملی راه به جایی نمیبرد. فقدان همکاری بینالمللی و همبستگی حس میشود و انگار کشورها بهتنهایی میتوانند دچار بلایی که بر سر دیگران میآید نشوند و البته همه میدانند چنین چیزی ممکن نیست. در واقع پس از شیوع ویروس یک چیز دستنخورده باقی ماند: انسانها طبق معمول نزدیک را به دور ترجیح دادند، همانگونه که حال را بر آینده مقدم دانستند. انتخابی عاجزانه از این نظر که بیانکننده ناتوانی در امیدداشتن است، در باورداشتن به آینده بهجای تکرار حال و لوازمش. گویی چون چیزی را نمیبینیم پس وجود هم ندارد، مگر بهصورت شبحی خیالی که بر ما ظاهر شده تا بلاگردانها2 و مقصرهای احتمالی را نشانمان بدهد. ناتوانی در داشتن امید و وسوسه گرفتن انگشت اتهام بهسوی دیگران عمدتا نتیجه تحریکشدن است که درباره ما نقش این محرک را ویروس بازی کرده. هرچند به یمن شتاب آگاهی علمی در همه عرصهها از اواسط قرن نوزدهم جهل با شتابی فزاینده رو به کاهش داشته، این ویروس، این بیماری جهانگیر و عواقب آن تصویری گویا و ترسناک ارائه میدهد که قدرت ناشی از این آگاهی چقدر محدود است، وقتی پیشرفت در تکنولوژی ما را به این باور رساند که چیزی نمانده تا عنان سرنوشت فردی و جمعی خود را به دست بگیریم. توهم داشتن قدرتی لایتناهی هنوز هم در برابر برخی واقعیتهای بسیار نگرانکننده مقاومت میکند. اولین آن خسارتهای زیستمحیطی ناشی از این قدرتی است که نمیتواند خود را محدود کند: حیفومیلکردن و آلودهکردن منابع طبیعی، نابودی تنوع حیات، بههمریختگیهای اقلیمی. دومی بازخوردهای متعدد به پیشرفتهای تکنولوژیکی است، مثل جمعیتی که در حال پیرشدن است، هزینه رو به افزایش خدمات درمانی، تهدید آزادی از سوی هوش مصنوعی و مصرف فزاینده انرژی توسط ابزارهای جدید تکنولوژیکی با نیازهای بیشازپیش آنها به انرژی. چیزی که کمتر با آنها آشنا هستیم، پرسشهای نگرانکنندهای است که علم از خودش میپرسد وقتی معلوم میشود بزرگترین پیشرفتهایش باعث شده به لبه پرتگاه ناآگاهی برسد: دیگر نمیتوانیم علم را در حکم تسلطداشتن بر واقعیتی خاص بدانیم. عدم قطعیت شدید این ویروس به سبب بیسابقهبودنش، بهخاطر سرعت انتقالش، به سبب غافلگیرکنندهبودن شیوههای عملکردش بر اندام و مهمتر از همه به سبب اینکه بسیاری از کسانی که آلوده میکنند تنها ناقلانی بدون علامت هستند، ما را در وضعیت عدم قطعیتی شدید قرار میدهد. این ویروس بهنوعی باعث شده با امکان مرگ مواجه شویم و ما را با [این] امر نیندیشیدنی و ندانستنی به معنی واقعی کلمه رودررو کرده است. قضیه صرفا تحملناپذیربودن فناپذیری و تناهی وجود ما نیست، بلکه ماجرا این ناآگاهی است که ما خود را با آن رودررو میبینیم. تعلیقی که ما برای خلاصشدن از شر مرگ با حبسکردن خودمان بر خود اعمال کردهایم، باعث شده دستمان از هر راهی که بتوان با محاسبه به آن رسید، کوتاه شود. آینده بدان معنا که بتوانیم بر اساس دادههای حال حاضر تصورش کنیم، در حال دررفتن از چنگ ماست و ما را با عدم قطعیتی عمیق نسبت به آیندهای که در کنترل ما نیست تنها میگذارد. چیزی که آلن اسپویتِ قانوندان «حکومت اعداد» مینامد، شکست خورده و تقریبا با «بازگشت» مرگ بهعنوان افقی محونشدنی مردود شده است. بازگشت دین در سالهای اخیر در شکلهای بنیادگرایانه، هزارهباورانه، هیستریک یا زاهدمنشانه بدون تردید نشاندهنده اضطرابی فراگیر در جهانی است که پیچیدگی فزایندهاش آینده را برای بسیاری مبهم کرده است. باور در مقابل ناآگاهیای که در حال پدیدارشدن است رشد میکند. به این ترتیب چیزی که رخ خواهد داد، سرسپردن به ارادهای متعالی است. بااینهمه این اتفاق دارد میافتد. فاجعه بیماری جهانگیر از راه رسیده و همینجاست. امر ناشناخته با همه بلبشویی که ویروس به وجود آورده -ناشناختهها نهتنها در باب افراد بلکه در باب اجتماع، اقتصاد، سیاست و بینالمللی- عمیقا ما را به چالش کشیده تا به این و آن باور نکنیم، بلکه پذیرای خطر زندگی در وضعیتی ناشناخته باشیم؛ امری که به معنای دستکشیدن از فکرکردن و دانستن نیست، بلکه عین فکرکردن و شناختن است با آگاهی از اینکه حتی اگر عنان سرنوشت خود را به دست بگیریم، باز هم نمیتوانیم بهطورکامل آن را کنترل کنیم، چه بهصورت فردی و چه جمعی. خطرکردن یعنی آمادهبودن برای ناشناختهای که در راه است. ایجاد معنی وقتی آینده فرومیپاشد، وقتی طرحی که از آینده بر مبنای حال داریم دیگر جواب نمیدهد، زندگی تنها میتواند به آینده رو کند و خطر عدم قطعیتش را به جان بخرد. دیگر بحث باور نیست، بلکه پای ایمان در میان است که تعریفش تندادن به عدم قطعیتی است که در آن زندگی همواره شامل خطرکردن است. [خطرکردن] برای خود، برای نسلهای بعدی که خودشان را نیز عدم قطعیت عمیق مرگ به چالش خواهد کشید، عدم قطعیتی که تنها با گسیلکردن زندگی میتوان بر آن فائق آمد، نه با شرکت در مسابقه طولانیکردن وجود فردی خود. این ویروس با قراردادن ما در این وضعیت امکان یک انقلاب حقیقی در اذهان را برای ما فراهم کرده، انقلابی که در بطن آن پرسش ظرفیت ما برای کنارآمدن جمعی با این واقعیت قرار دارد که عنان تاریخ مطلقا در دست ما نیست. دموکراسی با همه محدودیتها و نواقصش در واقع تنها نظامی است که میتواند به ما کالبدی سیاسی عطا کند. دموکراسی فرزند فروپاشی «قطعیت» تئوکراتیک و بنبستی بود که در آن مدلهای استبدادی و ستمگرانه گرفتارش شدند؛ تلاشی بود در جهت پیداکردن راهی برای مردم تا همراه با هم قدم در مسیر آینده بگذارند. بااینحال دموکراسی توان تولید محاسبات و پیشبینیهایی که بتواند ناشناخته و ناآگاهی را در خود هضم کند ندارد. چیزی که میتواند عرضه کند و تنها چیزی که میتواند عرضه کند، سهمی یکسان از بار تناهی و ناآگاهی است. به این معنا، دموکراسی تحملناپذیر به نظر میرسد؛ اما اگر این تقسیم سهم دموکراتیک، همانگونه که آتنیها فهمیدند، همراه شود با تنها محصولی که نامتناهیبودن آن قابل تحمل است، یعنی با معنا، در این صورت دیگر تحملناپذیر نخواهد بود؛ بهواسطه هنر، بهواسطه تفکر، بهواسطه ذهن، بهواسطه عشق. آنگاه آگاهی از سرشت تراژیک وجود، ما را بهسوی آن رهنمون خواهد شد تا به یکدیگر با شفقت نظر کنیم، چون همه با فروپاشیای یکسان و عدم قطعیتی یکسان مواجهیم. در نهایت بنیان کار ما همین فروپاشی است. 1- biomimetics زیستتقلید اشاره به نحوه زندگی سازگار با محیط زیست. 2- scapegoats منبع: ورسو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.