|

نشانه‌شناسی تئاتر ایران

شرق: «پیوستگی و گسستگی فرهنگی در تئاتر ایران» از پیشامشروطه تا سال 1332، عنوان کتابی است از آیدا بصیری که در نشر علمی و فرهنگی منتشر شده است. آن‌طورکه از عنوان این کتاب هم برمی‌آید، مسئله اصلی این کتاب بررسی سیر تحولاتی است که تئاتر ایران از طریق ایجاد «شبکه‌ای از پیوستگی فرهنگی» و هم‌زمان براساس «گسست فرهنگی» تجربه کرده است. در این کتاب، تئاتر ایران از منظر نشانه‌شناسی فرهنگی مورد مطالعه قرار گرفته است. هدف نویسنده از تألیف کتاب، شناخت جایگاه تئاتر در فرهنگ، تعاملات بینافرهنگی، نقش ترجمه تئاتر در دیگر جنبه‌های فرهنگ معاصر، تأثیر و تأثر آنها بر یکدیگر، میزان نفوذ و تسلط قدرت هر دوره بر این هنر و شناخت سیر حرکت تئاتر از زمان‌های گذشته تا امروز است. کتاب همچنین گسست و پیوستگی فرهنگی در تاریخ تئاتر ایران و گسست و پیوستگی گفتمان قدرت در ایران و اثرات آنها بر هنر نمایش ایران را بررسی می‌کند و از سوی دیگر، تعامل تئاتر با دیگر جنبه‌های فرهنگ معاصر و اثرات آنها بر یکدیگر را مورد مطالعه قرار می‌دهد. در مقدمه کتاب، به این نکته اشاره شده که تئاتر در ایران معمولا از منظر گونه‌ای «نگارش تاریخ»ی بررسی شده و از چشم‌اندازهای دیگر کمتر به آن توجه شده است. ازاین‌رو نویسنده در این اثر تلاش کرده از منظری دیگر به بررسی تئاتر ایران بپردازد و بر این اساس کتاب در پنج فصل کلی نوشته شده است. فصل اول با عنوان «پیشینه فرهنگ و تئاتر»، به مباحث مختلف مربوط به فرهنگ و تلقی‌های مختلف از آن پرداخته است. رویکرد مطالعات فرهنگی به فرهنگ، پسامدرنیسم و فرهنگ، نشانه‌شناسی و فرهنگ و... از جمله موضوعاتی است که در این فصل مورد توجه قرار گرفته‌اند. در پایان این فصل، به برخی از متونی که پیش‌تر درباره پیشینه تئاتر در ایران نوشته شده‌اند اشاره شده است. از جمله به «تئاترکراسی در عصر مشروطهِ» کامران سپهران که از آثار قابل توجه در زمینه تئاتر ایران است. فصل دوم کتاب «نشانه‌شناسی فرهنگی» نام دارد و در آن به موضوعاتی نظیر «رسانه‌ها»، «گفت‌وگوهای بینافرهنگی»، «فرهنگ و تغییر فرهنگی»، «خود و دیگری فرهنگی» و... توجه شده است. در این فصل توضیح داده می‌شود که هر فرهنگ سپهر نشانه‌ای مختص به خود را دارد و هر سپهر فرهنگی مرزهایی نامرئی به دور خود کشیده است که در واقع نقش مترجمان فرهنگی را ایفا می‌کنند. فرهنگ‌ها در اغلب موارد خود را مشروع و خالص‌ترین و فرهنگ‌های دیگر را نامنظم و آشوب‌طلب قلمداد می‌کنند. فرهنگ‌های مختلف در ارتباط با هم واکنش‌های مختلفی نشان می‌دهند که عناصری را از یکدیگر می‌گیرند و با فرایندی پیچیده و زمان‌بر آنها را خودی می‌کنند. تئاتر را می‌توان پدیده‌ای دانست که از دیگری فرهنگی وارد فرهنگ ایرانی شده است. این موضوع فصل سوم کتاب است که «گفت‌وگوی بینافرهنگی با نمایش‌ دیگری» نام دارد. در این فصل نشان داده شده که در دوره مشروطه و چند سالی بعد از آن و در سایه آزادی نسبی که در آن سال‌ها به وجود آمده بود، تئاتر و نمایش‌نامه‌نویسی بیشتر به هسته فرهنگی ایران وارد شد. در این فصل همچنین نوع رفتار ایرانیان با این فرهنگ نیز بررسی شده است. در واقع در اینجا به‌صورت مفصل به تئاتر در برهه‌ای حساس پرداخته شده که در آن مبادلات و بده‌بستان‌های زیادی در زمینه اندیشه با غرب صورت گرفته است. همچنین به این نکته اشاره شده که «نقل‌و‌انتقال‌های بینافرهنگی تنها در صورتی موفق می‌شوند که پدیده مورد نظر در مقوله بخصوصی جای گیرد؛ یعنی ابتدا در سپهر فرهنگی‌ای که به آن وارد شده است، پذیرفته شود، با عناصر بخصوصی از زبان فرهنگی سازماندهی و شناخته شود، سپس براساس همه پیوندهای سلسله‌مراتبی آن فرهنگ ارزش‌گذاری و ثبت گردد و به‌عنوان عنصری از متن حافظه به عنصری از فرهنگ تبدیل شود». نویسنده همچنین به این نکته اشاره کرده که ایرانیان به شکلی منفعلانه با تئاتر روبه‌رو نشدند و آن را با نمایش‌ها و روایتگری‌های خود، خودی کردند و برخی عناصر این دیگری را جذب و برخی را طرد کردند. در فصل سوم ابتدا تصویری از تئاتر غرب ارائه شده و سپس به اختصار به نمایش‌های ایرانی پرداخته شده است. کتاب با بررسی اوضاع فرهنگی آن زمان به‌طور مشخص آخوندزاده را مورد مطالعه قرار داده است. وضعیت ایران در مواجهه با سنت و مدرنیته مورد سنجش قرار گرفته و سپس به میرزا آقا تبریزی می‌رسد و نمونه‌ای از آثار او را به‌صورت موردی مطالعه می‌کند. سرانجام به مشروطیت و نمایش‌نامه‌نویسی آن دوره پرداخته شده است. نویسنده در پایان فصل سوم درباره برخی از نتایجی که از مباحث این فصل برمی‌آید، نوشته: «در خلال نمایش‌نامه‌نویسیِ آخوندزاده نوعی گسستگی با تئاتر غرب و پیوستگی با تئاتر ایران و برعکس رخ می‌دهد. در مواجهه با آثار میرزا آقا هم به این نکته مهم دست یافتیم و به‌واسطه الگوهایی آن را نشان دادیم. همین مسئله را در دوره مشروطه نیز دیدیم و در نهایت به این نتیجه رسیدیم که تمام پدیده‌های فرهنگی در هر سپهر اجتماعی حاصل ارتباطات و ترجمه بینافرهنگی هستند». در فصل چهارم کتاب با عنوان «بازگشت به دیگری» به موضوع خودی و غیرخودی و سنت و تجدد در عرصه فرهنگ ایران پرداخته شده است. در این فصل به دو گسستگی پایه‌ای در ادبیات نمایشی دوره رضاخانی و گسستگی‌ای که با رجوع به متون فولکلوریک ایران پدید آمد، پرداخته شده است. فصل پایانی کتاب «و باز هم ترجمه» نام دارد و به دوره‌ای می‌پردازد که ترجمه در ایران غالب است. فاصله زمانی 1320 تا 1332 دوره‌ای است که به نسبت آزادی بیشتری وجود داشته و سانسور کمتری اعمال می‌شده است. در بخشی از «سخن آخر» کتاب درباره مباحث مطرح‌شده در این کتاب آمده: «در این اثر سعی شد از منظری متفاوت به تئاتر این سرزمین نگریسته شود. ما به تئاتر به‌مثابه بسته‌ای پرزرق‌وبرق و ناشناخته نگاه نمی‌کنیم که ناگهان وارد این حوزه فرهنگی می‌شود و بینندگانش را غافلگیر می‌کند، بلکه آن را به‌مثابه پدیده‌ای سیال می‌نگریم که هنگام ورود به قلمرو فرهنگی‌مان با روایتگری و نمایش‌های ایران به گفت‌وگو می‌نشیند و به‌واسطه تبادلات بینافرهنگی و فرایندهای جذب و طرد خودی می‌شود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.