تغییر مرزهای محیط آلوده و پاك
صمد نگینتاجی . معمار
در بخش اول این مطلب درباره تغییر نیازهایی كه بهواسطه كرونا برای مردم در منازلشان رخ داده است، سخن گفته شد و تغییر جایگاههای بخشهای مختلف خانه در روند بهداشت روان بیان شد.
در حوزه پیشگیری: مهمترین اصل، حفظ فاصله اجتماعی است، ازاینرو طراحی فضا باید بهگونهای باشد که افراد قابلیت کنترل رویدادهای زندگی را داشته باشند. در طراحی مسکن پیش از کرونا، این قابلیت کنترل ارتباط با دیگران تحت عنوان حریم شناخته میشد که البته در آن تأکید بر حریم دیداری و شنیداری است؛ اما برای پیشگیری از کرونا، حفظ فاصله اجتماعی یا حریم فیزیکی باید مدنظر قرار گیرد تا افراد امکان انتخاب برای رابطه با شخص دیگر بههمراه رعایت فاصله اجتماعی را داشته باشند؛ بنابراین لازم است در حد فاصل فضای عمومی تا فضای خصوصی واحد مسکونی، مرزی تعریف شود تا بهعنوان فیلتر میان فضای قابل کنترل خصوصی و سایر فضاهای غیرقابل کنترل عمومی عمل کند. در دوران کرونا، وظیفه جداسازی بر عهده فضای پیشورودی واحد مسکونی گذاشته شد، هرچند این فضا بهدلیل حفظ حریم دیداری در واحدهای مسکونی یا بهصورت طراحیشده وجود دارد یا از سوی ساکنان بهوسیله مبلمان تعریف شده است، اما در هر دو گونه بهرهبرداری، این فضا قابلیت جداسازی محیط آلوده و محیط پاک را از هم نداشته و ندارد؛ ازاینرو لازم است این فضا بهصورت مشخص و با توجه به عملکرد جدید، طراحی و به معماری واحد مسکونی اضافه شود. این موضوع در مجتمعهای مسکونی که درِ چند واحد به یک فضای مشترک باز میشود، از اهمیت بیشتری برخوردار است. در حوزه درمان: تجارب خانوادههای درگیر کرونا که هم در بیمارستان و هم در خانه بیمار داشتند، نشان میدهد محیط خانه برای درمان بهدلیل امکان مراقبت بیشتر و آلودگی کمتر نسبت به محیط بیمارستان ارجحیت دارد؛ بنابراین باید امکان ایزولهکردن فرد بیمار در محیط خانه با امکان دسترسی به هوای آزاد و فضای بهداشتی مجزا فراهم باشد. اما متأسفانه بهدلیل رویکرد کمی و تقلیلگرایانه به مسکن، فضاهای بینابینی که امکان تعریف قلمرو و ایزولهسازی را فراهم میکنند، از سازمان فضای خانه حذف شده و خانه محدود به سه فضا شده است؛ فضای فردی که به یک فرد از خانواده تعلق دارد، فضای مشترک که به یک زیرگروه از خانواده تعلق دارد، مانند فضای اتاق والدین و فضای عمومی که متعلق به همه اعضای خانواده است؛ بنابراین لازم است فضاهای بینابینی (انواع راهروها، پیشاتاقها، پیشفضاها، حریمهای اتصالدهنده و جداکننده) برای تنوعبخشی به فضاهای مسکونی و ایجاد قلمرو به معماری مسکن برگردد. این امکان برای واحدهای مسکونی با متراژ بالا فراهم است، اما برای واحدهای مسکونی با متراژ کم و سوییتها به آسانی مقدور نیست و احتیاج به ارائه الگو از طریق مطالعه کاربردی دارد؛ بهویژه که ساخت این نوع واحدها بهدلیل مسئله کمبود مسکن دوباره در دستور کار دولت قرار گرفته است. اما اتفاق مهمی که میراثی ماندگار برای معماری مسکن خواهد بود، ورای تغییرات فیزیکی است. در دوران پساکرونا، چه این ویروس باشد و چه نباشد، ذهنیت و نگاه مردم به مسئله مسکن چیزی بیش از نگاه صرف فیزیکی در حد تعداد خواب و متراژ و به تبع آن پرکردن فضا با مبلمان و اشیای تکعملکردی خواهد بود. مردم با مفهوم مسکن مطلوب آشنا شدهاند و با درک کاستیهای معماری خانه، متوجه شدهاند که فضا و استفاده چندعملکردی و حداکثری از آن مهم است. در واقع مردم با تصویر ذهنی که از مسکن مطلوب برای خود ترسیم کردهاند، در جستوجوی خانه خواهند بود. آنها بهدنبال مأمنی خواهند بود که بتواند نیازهای مادی و معنوی خود را برآورده کند. در آینده، مفهوم مسکن مطلوب بهعنوان یک نیروی اثرگذار بر سیاستگذاری، بازار و فرهنگ مسکن که عوامل شکلدهنده فضای معماری هستند، خود را نشان خواهد داد. در پایان، اکنون که همه بازیگران مسئله مسکن (سیاستگذار، بازار، طراحان و مردم) به اهمیت بُعد کیفی مسکن واقف شدهاند، میتوان با اتخاذ رویکردی صحیح، زمینه پویایی، سرزندگی، ایمنی و آسایش برای محیطهای مسکونی و شهرهایمان را فراهم کرد. کرونا فرصتی فراهم آورده است تا از نگاه حداقلی به مسکن فراتر برویم و رویکردی حداکثری و کیفی به مسئله مسکن داشته باشیم. امید است مانند گذشته فرصتسوزی نشود و تدبیری درست اندیشده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.