روایت سال شکست
شرق: نجیب محفوظ از مهمترین نویسندگان ادبیات جهان عرب و حتی ادبیات جهانی است و منتقدان، برخی از رمانهای او و مشخصا «سهگانه»اش را در ردیف آثار کلاسیک ادبیات جهانی قلمداد میکنند. حمدی سکوت در کتاب «رمان عربی» که چند سال پیش با ترجمه عظیم طهماسبی در نشر نیلوفر به فارسی منتشر شد، میگوید که از اواسط دهه چهل میلادی با چاپ پیاپی رمانهای واقعگرای نجیب محفوظ، رمان عربی وارد مرحله تازهای شد و از ایرادها و نواقصی که در آثار نسل پیشگامان رمان عربی بود فاصله گرفت. حمدی سکوت معتقد است که در آثار محفوظ، دیگر عیوبی چون حشو، ساختار ازهمگسیخته و نامنسجم، وصف بیش از اندازه، افکار بیپرده، از این شاخه به آن شاخه پریدن، مبالغه در تصویر حالات و رخدادها، و افراط در شخصیتپردازی به چشم نمیخورد و هر عنصری به صورت طبیعی و خودجوش و درست در جای خود قرار میگیرد. همچنین تسلط نجیب محفوظ به عربی فصیح این امکان را در اختیار او قرار داده تا با روانی و به نرمی و ظرافت میان زبان والای شعر و زبان عامیانه در نوسان باشد. همچنین در این آثار نفوذ عمیق و پیوسته و گسترده وی در کنه نفس انسان و فاشساختن انگیزههای رفتاری و بیان دقیقترین احساسات و عواطف و واکنشهای درونی شخصیتها همراه با هر عمل و حادثهای دیده میشود. حمدی سکوت برای بیان دقیقتر این ویژگیها، حالات و اتفاقات مختلفی را مثال میزند و توضیح میدهد که محفوظ با مهارت و درستی و عمق و باورپذیری خواننده را به عوالم مختلف میبرد. آثار نجیب محفوظ خواننده را قادر میسازد که به ضمیر شخصیتهای مختلف راه یابد، شخصیتهایی که نویسنده به طور موضوعی و با عمق و مهارت آنها را خلق کرده است، و دنیا را از دریچه نگاهشان ببیند و چگونگی ایجاد تحولات مهم درونی آنها را درک کند و حالتهای شادی و اندوه و ترس و خشمشان را دریابد. بنابراین خواننده با غنا بخشیدن به دنیای ویژه خود توانایی مییابد تا درک محدودش را از زندگی و مردمان پیرامونش عمیقتر و فراگیرتر کند. از اینرو به اعتقاد حمدی سکوت، نجیب محفوظ با ایفای چنین نقشی همپایه رماننویسان نامدار جهانی قرار گرفته است. نجیب محفوظ آثار متعددی نوشته است و در رمانهایش رویکردها و سبکهای مختلف رماننویسی را به کار گرفته است. محفوظ در رمانهایش نشان داده که به خوبی با تجربه چند قرن رماننویسی آشناست. نجیب محفوظ به جز رمانهای متعددش، ده نمایشنامه نیز نوشته که همه آنها در دهه شصت میلادی و به طور دقیقتر سال 1967نوشته شدهاند. سالی که برای مردم مصر به سال شکست مشهور است و نجیب محفوظ برای روایت آن دوران از فرم نمایشنامه استفاده کرده است. «میراث» و «مرگ و زندگی با اوست» عنوان دو نمایشنامه از نجیب محفوظ است که در قالب یک کتاب و با ترجمه غلامرضا جعفری در نشر حکمتکلمه منتشر شدهاند. در هر دوی این نمایشنامهها، وضعیت اجتماعی و سیاسی آن دوران مصر را میتوان مشاهده کرد و البته نوع روایت نجیب محفوظ که سرشار از کنایه و رمز و ابهام است امکان برداشتهای مختلف را فراهم میکند. در نمایشنامه «مرگ و زندگی با اوست» که نمایشنامهای کوتاه و تکپردهای است، با گفتوگوی زن و مردی مواجه میشویم که در حال بحث کردن درباره موضوعیاند که زندگیشان را تحت تأثیر قرار داده است. مرد خواهان آن است که به راه پدرانش برود و از نبرد برای سرزمینش حرف میزند و زن میخواهد او از این کار منصرف شود و به زندگیشان توجه کند: «جوان: این رفتگان الگوی مناند. دختر: نمیخواهم به مردهها نگاه کنم. جوان: اما اینها با ما نفس میکشند. دختر: پشت سرت چیزی نیست؛ روبهرویت هم. تنها حقیقت زنده منم. جوان: چقدر برده این کلمههای نرم بودم. تا جایی که زیر پا له شدم. دختر: با شوخیهایت آتش خشمش را شعلهور کردی. جوان: شوخی هم جزئی از زندگی ماست. چرا با کتک و دردی اینقدر وحشتناک تاوان بدهم؟ دختر: همیشه میگفتم زیادهروی نکن. جوان: همینکه به دفاع برخاستم، دستها سرافکندهام کردند...». در نمایشنامه «میراث» نیز با تصویری از وضعیت اجتماعی و سیاسی آن دوران مصر روبهرو میشویم. نجیب محفوظ اگرچه عمدتا به واسطه رمانهایش شناخته میشود، اما نمایشنامههای او نیز بخش دیگری از فعالیتهای ادبی این نویسنده شناختهشده جهان عرب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.