عضوهای زنده بدون بدن در بازار سرمایه
عبدالرحمن نجلرحیم مغزپژوه
واقعیت این است که ما در نظام سرمایهداری معاصری زندگی میکنیم که در آن سرعت در شکستن مرزهای زمانی و مکانی در جهت تأمین سود بیشتر به اصلی بیبدیل تبدیل شده است. این نظام میرود تا با همان سرعت انگاره لزوم بدنمندی برای زیست در جهانِ معنا را دگرگون کند و با کمک صنعت پزشکی پیوند اعضا، مفهومی از بدن بهصورت مجموعهای متشکل از قطعات قابل تعویض در کنار یکدیگر بهجای بدن زنده منسجم در جهان طبیعی را به جوامع انسانی بقبولاند؛ انکار تمامیت بدنی زنده که به قول موریس مرلو پونتی، ما را به جهان آگاه میکند، درعین حال که خود جزئی از جهان است. به عبارتی بدنمندی ماست که موجب میشود ما درعینحال هم سوژه (عامل شناسا) و هم ابژه (مورد شناسایی) در جهان باشیم؛ اما در این بازار بزرگ سرمایه، اعضای بدن زنده انسان نیز بهصورت اجزای قابل تعویض، کالاهایی برای معامله و تأمین سود میشوند. هر عضو زنده قابل تعویض بدن مانند «شبهـ شیء» یا فتیش (بتواره) میتواند دارای خودمختاری و عاملیت مستقل موقت شود؛ به این ترتیب در بازار تجارت جهانی، مفهوم تنمندی انسان از دیدگاه پدیدارشناسی دگرگون میشود و عضو پیوندی چون «شبه- شیء» جادویی اعتلا پیدا میکند و وارد معامله میشود تا در تن دیگری جان بگیرد و جان ببخشد. تجارت بینالمللی پیوند عضو که به توریسم یا صنعت گردشگری خرید و فروش عضو معروف شده، صنعت میلیارد دلاری جنایی جهانی است. کلیه یا نصف کبد افراد زنده و بهعلاوه اعضای دیگری از افراد دچار مرگ مغزی، بهطور مستقل از کشورهای جهان سوم و فقیری مانند آرژانتین، هند، پاکستان، مولاوی، رومانی و برزیل به کشورهای دیگری مانند آمریکا، آلمان، بریتانیا و ژاپن فرستاده میشود، درحالیکه عمل جراحی برای تعویض عضو در کشورهایی مثل فیلیپین، ترکیه و آفریقای جنوبی انجام میشود. امروزه پیوند اعضا شامل ریه، قلب، کبد، کلیه، پانکراس، استخوان، مغز استخوان، رباط، قرنیه، پوست، دست، تمام صورت، خون، پلاسما، مو، تخمک، جفت، بافت جنین و رحم (اجارهای، قرضی) میشود. قابل توجه است که ۱۵۰ قطعه بدن میتواند در بازار به قیمت ۲۳۰ هزار دلار فروخته شود. پیشرفت تکنولوژیک پیوند در پزشکی، بازار را با کمبود شدید و تقاضای زیاد عضو اهدایی روبهرو کرده است؛ برای مثال، در آمریکا سالانه بیش از صد هزار نفر منتظر کلیه اهدایی به مراکز توزیع هستند، درحالیکه فقط ۱۷ هزار اهداکننده زنده یا مرگ مغزی سالانه در دهه گذشته وجود داشته است. اولین پیوند کلیه در سال ۱۹۴۵ بوده، ولی تا ۱۹۸۰ عمل پیوند پرخطر و بهطور آزمایشی انجام میشده و از آن به بعد با مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی برای پسزدهنشدن پیوند در بدن بیگانه، به عمل جراحی رایج در ۹۰ کشور جهان تبدیل شده و هماکنون سالانه حداقل حدود صد هزار عمل پیوند انجام میشود. در ایران با وجود اعلان غیرقانونیبودن فروش اعضا برای پیوند، طبق اصول رایج پذیرفتهشده سرمایهداری در کشور و ابهامات قانونی دیگر، همچنان بازار خرید و فروش عضوهای انسانی از جمله کلیه، کبد، قرنیه و... در بازار داغ است. در سه دهه گذشته میتوان حداقل از هفت فیلم سینمایی نام برد که به پخش جهانی رسیدهاند، که در آنها مستقیم به مسئله بازار خرید و فروش پیوند اعضا میپردازند. در ایران، نمونه برجسته آن، فیلم «بودن و نبودن» کیانوش عیاری است که در سال ۱۳۷۷ اکران شده است. در این فیلم عیاری تلاش دارد در موضوع پیوند قلب پس از مرگ مغزی، در تقابل با قانون بازار خرید و فروش و مرزهای اعتقادی، معیارهای پدیدارشناختی وجودی و انسانی را برتر و پیروز نشان دهد. جالب است که عسل بدیعی که اولین بازی حرفهای خود را در این فیلم در نقش دختر ارمنی نیازمند قلب پیوندی بازی میکند، در ۳۶سالگی دچار مرگ مغزی میشود و براساس میل باطنی و موافقت خانواده، اعضای بدنش ازجمله قلب او برای پیوند اهدا میشود. فرانچسکو وارلا (۱۹۴۶ـ ۲۰۰۱) کسی که اولینبار مغزپژوهی پدیدارشناختی (نوروفنومنولوژی) را مطرح کرد و کتاب ذهن تنمند (۱۹۹۱) را به اتفاق ایوان تامسون، فیلسوف و النور روش، روانشناس نوشت، در سال ۱۹۹۸ در فرانسه خود تحت جراحی پیوند کبد قرار گرفت. او در شرحی مفصل نوروفنولوژیک درباره تجربه خود در هنگام و پس از پیوند کبد نوشت. او در این شرح، به نکات مهمی درباره ناتوانی انسان در دسترسی به آگاهی احشایی، یعنی تماس مستقیم با بدن و جهان در شرایط عادی اشاره کرد. وارلا در این شرح مینویسد که چگونه در جریان پیوند کبدش با مسائل اجتماعی و فرهنگی بسیاری از طریق مغز (بخشی دیگر از بدن خود) روبهرو میشود. ژاک لوک نانسی، فیلسوف فرانسوی معاصر نیز پس از پیوند قلب تجربیات جذابی را مطرح میکند، ازجمله او به این نکته مهم اشاره دارد که چگونه اعضای مهم احشایی بدن، در هنگام سلامت بیرون از میدان توجه هستند و تنها موقعی مورد توجه قرار میگیرند که در کار آنها خللی به وجود آمده باشد. جودیت باتلر، به وجه دیگری از پدیدارشناسی پیوند اعضا توجه میکند و آن را نشانه این میداند که انسان از نظر هستیشناختی فردیت خالصی ندارد و همیشه گشوده بهسوی جهان و دیگری است. با همه اینها نمیتوان از تأثیرات مخرب کالاییشدن اعضای پیوندی در بازار سرمایهای که در آن اعضای بدن انسان مانند قطعات قابل تعویض ماشینی انگاشته میشود و انسجام واقعیت بدنمند ما در جهان هستی از هم شکافته و تابع اصول نظام سرمایهداری میشود، بهراحتی گذشت. شاید بههمیندلیل است که مارک سلتزر از فرهنگ زخم یا جراحت در جهان پر از تروما (ضربه)ی امروز -شکافتهشدن جهان از درون و وحشت حاصله از آن- میگوید. به قول فلورنتینا اندریسکو، ما با عضوهای زنده بدون بدن در بازار سرمایه روبهرو هستیم، این برعکس «بدن بدون اعضا»یی است که ژیل دلوز و فلیکس گوتاری از آن میگویند. گردش باارزش معاملهای و کالایی«اعضای بدون بدن»، سوژگی یا عاملیت وجود تنمند انسانی را زیر سؤال میبرد و بتوارگی (فتیشم)، عضو تعویضشده در بدن دیگری نیز به او ماهیت فوق بشری میدهد و در این میان، انسجام جهان تنمند انسانی است که در حال متلاشیشدن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.