درباره نمایشگاه «در خلوت شهر» شهر در ذهن انسان
شهر در ذهن انسان
حسین گنجی. منتقد
اگر بپذیریم هنر در اشکال گوناگون خود زبانی است برای بیان برخی مفاهیم که هنرمند درپی ادای آنهاست، باید برای درک یا خوانش آن نیز به سطحی از سواد یا سطحی از دانستن اعتقاد و باور داشته باشیم.فراتر از این، در هنر مدرن بهویژه باید بپذیریم این زبان گاهی فراتر از یک زبان ساکن و قاعدهمند است و حروف آن گاهی بیقاعده و بیاراده از هنرمند حتی، معانی را خلق یا بیان میکنند که گاهی خود هنرمند یا بهنوعی نویسنده آنها نیز از چنین ترکیب، جمله و معنای شکلگرفتهای، بیخبر است. با چنین گزاره و پیشفرضی که در آن اثر هنری بهمثابه یک زبان قابل انعطاف شناخته و تصور میشود، میتوان به درک درستی از بسیاری از آثار هنر مدرن نگاه کرد و به درک بهتری از آنها رسید. چه چگونگی شکلگیری آنها که پروسه رسیدن هنرمند به اثر هنری را ترسیم میکند و بسیار هم مهم است و چه در ماحصل و درک نتیجه کار که همان اثر هنری است، کمک میکند. بر همین مبناست که میتوانیم به درک درستتری از آثار هنرمندان مدرن و معاصر برسیم و کارهای امثال جکسن پالک و دیگر هنرمندان را درک کنیم. جکسن پالک در نوشتهای که برای نخستین نمایشگاهش در سال ۱۹۴۸ منتشر کرد، آورده است:«هنگامی که غرق نقاشی هستم، حالیام نیست که دارم چه کار انجام میدهم. تنها هنگامی که ملاقاتی دست دهد، درمییابم که به چه کاری مشغول بودهام. از بهعملآوردن تغییرات و ازبینبردن تصویرها و... هیچ هراسی ندارم، زیرا نقاشی حیاتی مستقل از آن خود دارد. من سعی میکنم که بگذارم این حیات واقعیت خود را پیدا کند». در ادامه صحبت از زبان، حیاتی که جکسن پالک از آن حرف میزند و رها میکرده تا بدان برسد، همان زبان اختصاصی اوست. زبانی که هر هنرمندی روزی باید بدان برسد؛ اما این زبان از کجا بیرون میآید و حروف آن چطور استخراج میشود و روی بوم مینشیند. البته میتواند بوم نباشد، دیوار باشد یا هر چیز دیگری از محیط و دریافتی که خودآگاه یا ناخودآگاه هنرمند از محیط میگیرد. اگر این روزها به کارهای علی رضوی، در گالری ایرانشهر نگاه کنیم، بهخوبی به آنچه از زبان حرف میزنیم و آنچه برداشت هنرمند و کشف حروف و رهایی است که پالک بدان ارجاع میداد، پی میبریم. شهر با تمامی اشکال و جزئیات کوچک و بزرگش و زندگی شهری با تمامی ابعاد و زوایا و خوانشهای متنی و سپیدش، در ذهن علی رضوی به تصاویری بدل شده که بحر طویلوار به روی دیوار و بوم میآیند و انتهایی نیز برایشان نمیتوان قائل بود، زیرا شهر و ماجراهای زندگی هنرمند در شهر پایانی ندارد. به قول مارک توبی، این زبان همان زبان نوشتار سپید است که اثر هنری را به خوانش یک شعر طولانی بدل میکند؛ شعری که او با تصاویر و اشکال آن را سروده است.این طبیعی است که شهر و عناصر شهری را نمیتوان از ذهن هنرمند بیرون کشید و او را بیتأثیر از محیطی که در آن زندگی میکند، تصور کرد. علی رضوی یک هنرمند تمامعیار زمانه معاصر است و تمامی آنچه به ذهن انسان امروز هجوم میآورد، او را نیز تحت تأثیر قرار داده و زبان تصویری او را پدید آورده است. زبانی که ما را گاهی به پوچی و بیمعنایی مثل زندگی شهری سوق میدهد و گاهی نه در پس و پشت خود، معنایی را دنبال کرده و مخاطبش را در برداشت با دست باز برای جملهسازی و مفاهیم مواجه میکند. ترکیب استفاده از تصاویر به شکلی که انگار انباری از حروف نه منظم و قفسهبندی و طبقهبندیشده که بهصورت خرواری و بیلی یکجا سر هم ریخته شدهاند، نامرتبط با زندگی و محیط شهری که در آن زندگی میکنیم، نیست. گویی در این انبان اشکال سرهمریختهشده، باید آن بخش گمشده خود را یافت. در آثار رضوی به نظر میآید، شهر و جهان مدرن امروز - آوا شده در ذهن انسان معاصر - را یافت و توجه کرد که اگر ذهن انسان همچون خانه انباری و همچون شهر بخشی رهاشده دارد، این آثار روایتگر آن بخشاند. بخشی از انسان که مدام بدان مراجعه میکند و از قرار معلوم علاقهای به عیانکردن آن نیز ندارد و همواره در تلاش برای پنهانکردن آن یا از دسترس دور کردن آن است. نمایشگاه در خلوت شهر با این دیدگاه و از این منظر است که روایتگر بخش خلوت و متروک یک خانه، یک شهر، یک ذهن است و توانسته سری به ناکجاآباد شهر درون ذهن انسان بزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.