شیر در زمستان
سارا آقابابایان: تاریخ سینمای ایران را از دریچه هر مدخلی بکاوی، نام بهمن فرمانآرا در آن میدرخشد؛ چه بهعنوان یکی از پرچمداران جریان موسوم به موج نوی سینمای ایران که پیشگامی سرفصل اقتباس ادبی و پیوند بینارشتهای ادبیات و سینمای ایران را به نام خود سند زده و ثمره استمرار تعاملش با هوشنگ گلشیری از حیث ساختارشکنی در «شازده احتجاب» و تجربهگرایی در «سایههای بلند باد» (بر مبناي داستان معصوم اول گلشيري كه با اقبال عمومي در جشنواره كن نيز مواجه شد) بیرقیب مانده است و چه بهمثابه یکی از معدود تولیدکنندگانی که مطابق معیارهای حرفهای میتوان او را شایسته منصب یک تهیهکننده اطلاق کرد که علاوه بر میداندادن به استعدادهای سترگی مانند عباس کیارستمی و محمدرضا اصلانی، دامنه دستاوردهایش از لحاظ ابعاد حرفهای صنعت سینما، تا آخرین فیلم اورسن ولز، «روی دیگر باد» نیز رسیده است. اما در مواجهه با آثار اخیر این بزرگمرد همهفنحریف سینمای ایران، با پدیدهای مقدم بر یک ماهیت سینمایی طرفیم که پیش از یک فیلم ساختهشده از سوی فیلمسازی کهنهکار، به بیانیههای تحلیلی/ انتقادی از سوی یک روشنفکر سردوگرمچشیده میماند؛ هنرمندی که به تعبیر احمد شاملو، نه در پی زیبایی صرف بلکه در پی انتقال تجربه و ایده مدنظرش در مدیوم هنر و تبدیلش به شعور عمومی است.خاستگاه طبقاتی، وجه ممتاز یک تکنوکرات و مجالست ادواری با حلقههای مولد فرهنگ و هنر، فرمانآرا را واجد استقلال فکری و دنبالهرونبودن کرده؛ وی هرگز اسیر رخوت و جمود نشده است و بدون پیروی از مُدهای روز، چه تله چپگرایی پیش از مقطع 57 و چه بیمعیاری و پوچی مرسوم پس از آن و بدون گریز از واقعیت، همچون متفکری صبور، منطقی و معتدل، توجه اصلی خود را معطوف به باطن و ریشه معضلات میکند. خاصیت دیگر فرمانآرا، عاری از تفرعنبودنش است؛ وی خود را به سبب فرادستبودن، مرکز جهان ندانسته و نهتنها به آلام فرودستان جامعه حساسیت دارد و رنجهای آنان را نشان میدهد، بلکه رابطهاش با این آدمها نه از سر همزبانی که همدلانه است. برآیند این ویژگیها از فرمانآرا یک اندیشمند جامعالاطراف ساخته که کارنامهاش پس از رجعت به وطن، کشکول دغدغه حال و آینده زادبومش است؛ در قواره هنرمندی شجاع و کنشگر ولی به دور از جزماندیشی که همهجانبه مینگرد و به رسالت اصلی روشنفکرانه خود وفادار است و با اینکه بیش از بسیاری از همکارانش فرصت داشته جلای وطن کند، مانده و با پشتکار آثارش را عرضه کرده است تا علاوه بر اداکردن حق آبوگل همقطارانش در حسرتخواری برای بهخاکافتادن جسمی و فکری آرمانهای آن نسل بیتکرار نواندیشان ایرانی، از خودانتقادی نیز ابایی نداشته و بالمآل در رهگذر بازنمایی تردیدها و تنگناها، آثارش حاوی راهکارهایی تأملانگیز اعم از ایمانی (خانهای روی آب)، سلبی (یه بوس کوچولو) و ایجابی (خاک آشنا) در تلازم شرایط بودهاند.فرمانآرا در «حکایت دریا»، 20 سال پس از «بوی کافور عطر یاس»، بار دیگر به نمایشی از خود ترغیب شده است؛ تمایل به بیان و بازتاب خویشتن به شیوه خودنگاره در قالب شخصیت طاهر محبی، بستری است تا این هنرمند مؤلف، شمایل یک روشنفکر ایرانی را در دهه هشتم حیاتش بدون هیچ ستایش و تقبیحی به پرسشگری بنشاند. نویسنده و ادیبی که در کوران دهههای پرحادثه تاریخ معاصر از جایگاه ویژهای برخوردار بوده، امروز درحالیکه باید هم سوگوار دوستان و همراهانش باشد و هم عزادار شاگردش، در برزخ خاطرات و گرفتار در میان توفانها درحالیکه چندان میل و امیدی برای رسیدن به ساحل ندارد، در چه جایگاهی قرار میگیرد؟ در اجتماعی که تعداد استاد از شاگرد بیشتر است و نوشتههایش در صورت جَستن از بند سانسور، به زحمت به تیراژ پنج هزار میرسند، منشأ کدام اثر میتواند باشد؟ شاگرد ارزنده ولی ناامید و بیآیندهاش (صابر ابر) یا مسئول دفُرمهای که با گلایل برای بزرگداشتش آمده، کدام حقایق جاری را بازمینمایند؟ این پرسشیهای جدی در متن اثر است که فرمانآرا/ طاهر را به چالش مناظره با خویشتن کشانده است. فرمانآرا که همواره به دلبستگیاش به ادبیات مدرن و تأثیرپذیری عمیقش از شیوه جریان سیال ذهن اذعان داشته، در حکایت دریا نیز اساس روایتش به واسطه سبک بهاصطلاح اروپایی، قبل از وقایعنگاری درصدد ارائه چشمانداز مجازی شخصیت و تجربههای حسی است و با پرداخت به مفاهیم مطرحشده لابهلای صحنههای سوررئال، ازجمله ملال، ناامنی، پرمکث، لحن سرد، بیانی کنترلشده، کمگفتوگو، میزانسنهایی که بهجز استثنائاتی جملگی ایستا هستند، ریتم کُند، متمرکز بر روابط شخصیتها در فضایی محدود با اتکا بر لحظهنگاریهای ممتد و انتزاعات ذهنی، پیش میرود. از دیگر وجوه بارز شیوه ادبی جریان سیال ذهن، تأثیری است که محیط و فضا بر شخصیتها میگذارد همچنان که در فیلم حاضر نیز که پلاستیک بصری نیلگون و سردی دارد، متناسب با فضای روایی و نمایشی زیست یک نویسنده بهتهخطرسیده، ما را وامیدارد تا وقایع را از ژرفنای ذهنش نظاره کنیم و همراه ادراکات درونی با وقایع به پیش برویم؛ درحالیکه مقوله زمان نیز متأثر از شیوه جریان سیال ذهن از سوی شخصیت در فیلم، در بُرشهای زمانی پس و پیش به ما عرضه میشود و بهاینترتیب با اختلاط وهم و واقعیت، موجب سردرگمي مخاطب عام ميشود؛ به فراخور شرایط گیجکنندهاش در جامعهای پیچیده.فیلم بدون اعتنا به رويكردهاي سنتي پردازش شخصيت برای ترسیم فردی اسـكيزوفرن که باورهايش بـا واقعيـت نمیخواند و در آرايـش منطقي افكار خود و در نتيجهگيري معقول مشـكل دارد، تضاد اصلی درام را ناباورمندی شخصیت به مرگ و بیم ازدسترفتن عزیزانش، درحالیکه مرگ همچون دسته رقصندهای اطرافش پرسه میزند، شکل میدهد؛ همچنان که از عشقی رمانتیک به ژاله (فاطمه معتمدآریا) دم میزند ولی از تعویض قلب معشوق بیخبر است و محركهايي كه وجـود خـارجي ندارند، همچون فرزندش پروانه (لیلا حاتمی) مستحیل در قامت معشوق سابقش نگار، برایش تجلی پیدا میکنند. با وجود تمام نقايص رفتاري طاهر، ازجمله هیجانات كمعمق، پايداري عواطف سطحي، انزوا و ناتوانی از شنیدن صدای واقعی فرهنگی خودش، باعث نشده او دست از نوشتن بردارد و با مرزبندی با گرایشهای ارتجاعی بر ایقان و آیین خود استوار مانده، دیالوگهای کوتاه و بیحوصلهاش آکنده از کنایه و نیش است و از کنار هراسهای هولناکش در این زمانه پرآشوب که مادر (شخصیت بیعنوان تکرارشده در آثار فرمانآرا با بازی رؤیا نونهالی) در پی فرزند گمشده خود به هر دری میزند، بهراحتی نمیگذرد. در نهایت اوست که در بزنگاه، تردید به خود راه نمیدهد تا یکتنه برای نجات نسل آینده زخمی و مجروح، پشت فرمان نشسته و به دل جادهای تاریک و مانع اصلی سد راهشان بزند. این جانفشانی طاهر/ فرمانآرا برای فراهمکردن امکان برونرفت از بنبست بهحداکثررسیده، جوهر یک روشنفکر پیشرو را به منصه ظهور میرساند تا در لحظات ناب پایان فیلم، اشکهای روشنفکری تنها که عصیان را به همه چیز ترجیح داده، دریغی بدون تسلا و جایگزینی باشد، همچون نعره شیر در زمستان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.