نگاهی به موسیقی 1
حمید فرید
هرگونه قضاوت و داوری درباره اثر هنری یا حقیقت هنر و زیبایی، مبتنی بر این اصل است که انسان پیش از حکم، تصوری از هنر و زیبایی داشته باشد. «اصالت» کلمهای است که تمایز را در میان پدیدههای یک رشته از هنر نشان میدهد. جوهر اصالت، در هر پدیده هنری به آن شکوه و جاودانگی میبخشد و در مرتبه بالاتر از زمان مینشاند. برای بازشناختن اصالت یک هنر باید آن را از دیدگاههای مختلف ارزیابی کرد. هنری را در وهله اول میتوان اصیل دانست که ریشه آن از فرهنگ، سنت و آیین هنرمند تغذیه کند، زیرا همواره باید به یاد داشته باشیم که هر هنر، در حقیقت ادامهیافته راه هنر قبل از خود است. در میان هنرهای ایرانی موسیقی، مانند سایر هنرهای این مرزوبوم؛ با آنهمه پیشینه و اصالت که بارها به آن پرداخته شده هنوز مهجور افتاده است و مفاهیم ابتدایی و اولیه آن حتی در میان هنرمندان آن رشته نیز رو به فراموشی است. در موسیقی ایرانی با مفاهیمی مانند مقام، دستگاه و ردیف روبهرو هستیم که برای هرکدامشان تعریف و مجموعه نواهایی آورده شده است. برای مثال ردیف شامل گوشههایی است که در هفت دستگاه و پنج آواز تنظیم شدهاند با تفاوتی در تعداد گوشهها و نامگذاری آنها. یا دستگاه که از دو کلمه «دست» و «گاه» تشکیل شده و بهطورکلی مقدار زیادی ملودی یا آوازهای ایرانی است که اگرچه باهم اختلاف دارند، اما نسبتی هارمونی دارند. «گاه»های مختلف که صدای مختلفی این ملودیها را به هم مرتبط میکند و آهنگهایی در یک جهت مثل یک درخت که به هم میرسند. تا پیش از تحول مقام به دستگاه، موسیقی ایران با کمک مقامها آموزش داده میشد. بعد از تحول به دستگاه، گوشههای موسیقی نیز ذیل دستگاههای هفتگانه تعریف شدند و برخی مقامها، در قالب گوشههایی محفوظ ماندند. شروع جدایی موسیقی ایران از روش مبتنی بر مقام، احتمالا به دوره تیموریان (معادل قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی) برمیگردد. بااینحال، درباره اینکه موسیقی در این دوره، به چه شکل آموزش داده میشده اختلافنظر وجود دارد.نکته عیان ماجرا از اینجا شروع میشود که به اعتباری «ما» خود موسیقی هستیم و به اعتباری موسیقی نیستیم. اگر به اعتبار پرده و فواصل و تزیینات «ما» را ارزیابی کنند، آنچه فرنگیان با موسیقی خود کردهاند و برای «ما» نیز در نظر گرفتهاند، موسیقی هستیم، بدان اعتبار که این همه آنچه را هستیم در بر نمیگیرد و زبان بیان ندارد تا بگوید جان و جوهر «ما» در آن است که بدون آن «ما» موسیقی نیستیم، هرچند درونمان از لحن و نوا نشانی باشد. «ما»، «گاه» بودهایم در سرودههای زرتشتی که سروده «مینوی و معنوی» است؛ از آن زمان تا بدین روزگار هر خنیاگری به فراخور طبعش «ما» را به نظمی دلخواه درآورده و لحنی مرتب ترتیب داده و آن را رواج داده است. برای هر روز سال لحنی داریم، روزگاری برای طبقهای ممتاز و روزگاری در میان گمشدگان. آنقدر در ذهن و جان مردمان آمد و آمد تا به کنون رسید. 12 مقام که بهموجب بروج اثنیعشر، هریک در هر ساعتی از روز خوانده و نواخته میشد؛ مقام «رهاوی» را از صبح صادق طلوع آفتاب، مقام «حسینی» را از طلوع تا یک پاس از روز رفته، مقام «عراق» را در نیمروز، مقام «راست» را در وقت ظهر، مقام «کوچک» را در بعدازظهر، مقام «بوسلیک» را در عصر و بههمینترتیب از هنگامی که آفتاب روی به زردی آرد تا آخر شب. بوعلی سینا معتقد بود موسیقی جزئی از بدن انسان است که گاه کل بدن را فرامیگیرد. او اعتقاد داشت موسیقی از ابتدا تا انتهای هر ماه، هر روز در عضوی قرار میگیرد و در هر عضوی نبضی از موسیقی است و حکیمان را پند میداد تا موسیقی فراگیرند. این موسیقی موجب حظ روح و سرمایه فرح و شادمانی انسان کامل که در مقام «حزین» در مقام «راست» به درون کالبد آدم دمیده میشود. موسیقی ایرانی بر پایه معرفت است، همان معرفتی که هنرمند شرقی را بهسوی هوشیاری میکشاند. گوهری که سینهبهسینه و جان به جان آمد و چون بار امانتی گران از دستی به دستی دیگر سپرده شد؛ با طبیعت بیرونی و طبایع آدمی پیوندی تاموتمام خورد؛ از آب و آتش و باد و خاک گرفته تا شرق و غرب و شمال و جنوب. هر آوازش در هر گوشی، جوشوخروشی خاص را دارد. چون به زبان «عشاق» و «بوسلیک» و «نوا» خوانده، شجاعت آشکار میشود؛ «راست» و «اصفهان» و «عراق» و «نوروز» را تأثیری است لطیف که فرح و نشاط بیفزاید. «حسینی» و «حجاز» شوقوذوق میآرد. خنیاگران میدانستند که چون در مجلس نشستند، بر طبع آدمیان بنوازند. موسیقیای که از مکان و زمان فارغ میشود و در جان جاودان آدمی خانه دارد. انگارههایی ازلی -ابدی از آن بر جای است. اما امروز غم غریبی دارد، زان که سرگردانی غریبی به خنیاگرانش حاکم است، اصل و نسب و دودمانش رو به خاموشی است، ریشههایش رو به فراموشی... حقیر «هیچم و چیزی کم» و اکنون نه بر آنم در جایگاه نقد و نه در جایگاه اهل فن حرفی بزنم. تنها بر آنم شرحی از موسیقی ایرانی و حالات شنیداری و تأثیر آن بر ذهن و بیان را مجموعه نوشتاری دوباره مشق کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.