جادویی که از علم برمیخیزد
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
در یادداشتهای قبلی به دو مجموعه «رویدادنامه شانارا» و نیز فصل اول « پیشتازان فضا: اکتشاف» پرداختیم. قبل از اینکه فصل دوم این مجموعه را مورد بررسی قرار دهیم بهتر است کمی بایستیم و در مورد آینده علم از دیدگاه سینما صحبت کنیم. ژانر علمی- تخیلی که برای سالها بیشترین نمود را در کتابهای این حوزه داشت تأثیرات زیادی بر دانشمندان گذاشته است. کتابهای نویسندگان بزرگی مانند «ایزاک آسیموف»، «ژول ورن»، «آرتور سی کلارک» و سایرین مانند منبع الهامی برای اختراع و اکتشاف به شمار میرفته و میرود. بسیاری از دستاوردهای کنونی علم و تکنولوژی پیش از این در آثار این بزرگان توصیف شدهاند. یکی از جالبترین آنها توصیف دقیق و با تکیه بر تخیل «سی کلارک» از قمر اروپا بود. وقتی وویجر از کنار این قمر گذشت و تصاویری از آن را مخابره کرد، «کارل ساگان»، ستارهشناس و مروج بزرگ علم، در نامهای به «کلارک» نوشت: «به تو میاندیشم». به قدرت بالای ادراک «کلارک» از جهان. خواندن اودیسههای کلارک برای هر کسی که میخواهد دیدی عمیق به کیهان پیدا کند، لازم و ضروری است. «کلارک» سه قانون جاودانه دارد که روزبهروز بیشتر معنا پیدا میکند:
1- «هرگاه دانشمندی برجسته، اما سالخورده بگوید چیزی ممکن است، به احتمال قریببهیقین درست گفته است. اما آنگاه که بگوید چیزی غیرممکن است، به احتمال زیاد اشتباه میکند». 2- «تنها راه کشف محدوده ممکن از غیرممکن، کمی پیشروی از ممکن به درون غیرممکن است». 3- «هر فناوری وقتی به حدی از پیشرفت برسد، دیگر نمیتوان آن را از جادو تفکیک کرد». در بررسی سریال «رویدادنامه شانارا» از ترکیب علم و جادو صحبت کردیم. گفتیم که این سریال بهنوعی بهوجودآمدن جادو را در سیر تکامل انسان نشان میدهد. اما در پیشتازان فضا پیشرفت علم را تا آن حدی میبینیم که به قول «کلارک» دیگر نمیتوان آن را از جادو افتراق داد. اینکه ناگهان غیب و میلیونها کیلومتر آنطرفتر ظاهر شویم، هم میتواند محصول علم و هم محصول جادو باشد. دورنمایی که چنین فیلمها و سریالهایی در اختیار ما میگذارند چگونگی ترکیب این دو با هم است؛ آنقدر طبیعی که اذیتمان نکرده و باورپذیر باشند. من از دیدن فصل اول مجموعه بسیار لذت بردم. کاملا نشان میداد که تهیهکنندگان این سریال به جریانات اصلی علم واقف بوده و به خوبی میتوانستند آنها را با تخیل و جادوی سینما بیامیزند. حاصل نیز جادویی شده که از علم برمیخیزد. در ابتدای فصل دوم سریال وقتی فدراسیون و دانشمندان سفینه دیسکاوری با هفت سیگنال نامشخص در کیهان به همراه فرشته قرمز روبهرو میشوند، قانون سوم کلارک نقل میشود. قانون سوم میگوید علم میتواند به درجهای از پیشرفت برسد که دیگر از جادو قابل تفکیک نباشد. این فصل نهتنها به خوبی این موضوع را نشان میدهد، بلکه ظرایفی فلسفی و حتی مذهبی را نیز در این نمایش در خود مستتر دارد. خود کلمه هفت یک کلمه جادویی است. هرچند هیچ اشارهای به اهمیت عدد هفت نمیشود، اما همین که باید تمام هفت سیگنال در آسمان ظاهر شوند خود نشان از درکی جادویی در انتخاب این عدد دارد. در آخر فصل اما این جادو میشکند. هفت سیگنال و چرایی حضورشان به شکلی منطقی توضیح داده میشوند؛ یکجور راززدایی عظیم. چیزی که البته طرفداران علم بهعنوان مهمترین منبع معرفت از آن توقع دارند و سریال نیز به خوبی آن را نشان میدهد: هیچچیز جادویی وجود ندارد. این علم است که جادو را میآفریند. اما اینبار برخلاف روابط عجیب جادویی، این منطق علمی است که ناممکنها را توضیح میدهد. سریال بسیار خوشفرم و پرکشش است. شما میتوانید فارغ از این بحثهای فلسفی برای تفریح ساعتها به تماشای آن بپردازید. اما کاملا مشخص است که سریال پیشتازان فضا عملا برای اکتشاف ساخته شده است؛ برای توضیح منطقی جهان عظیمی که پیشروی ما وجود دارد. این فصل در مورد هفت سیگنال است که در آسمان ظاهر شده و دیسکاوری را بهسوی خود میکشانند. اما کمکم همراه با این جستوجو ساکنان کیهان متوجه میشوند که با دشمنی بزرگ روبهرو هستند. اینبار این دشمن نه از جنس موجودات زیستمند، بلکه خود هوش مصنوعی است. سریال با اینکه از این ایده قدیمی و تکراری بد و خطرناکبودن هوش مصنوعی استفاده میکند، ولی آن را به بهترین شکل موجود پردازش میكند. جنگی کیهانی رخ خواهد داد و هوش مصنوعی نهتنها جایگزین حیات میشود، بلکه آن را نابود میکند. هیچگونه همزیستیای ممکن نیست. هوش مصنوعی باید تنها موجود آگاه کیهان باشد و همین هم ماهیت آن را خطرناک میکند. این هفت سیگنال ظاهرشده در آسمان نیز راهحل غلبه بر هوش مصنوعی است و نکته جالب اینجاست که بهتدریج متوجه میشویم این هفت سیگنال توسط یکی از قهرمانان دیسکاوری که توسط نوعی تکنولوژی به آینده رفته، برای گذشتگان فرستاده شده است. سریال بین آینده و حال و گذشته در حرکت است. از آینده به کمک گذشته میآیند و از حال برای درک بهتر آینده به گذشته سفر میکنند بدون آنکه مشکل منطقی یا پارادوکسی رخ دهد. هیچچیز، چه در آینده و چه در گذشته قطعی نیست و همهچیز میتواند تغییر کند. مهم حال است که ما در آن زندگی میکنیم و اعمال ما در حال، هم آینده و هم حتی گذشته ما را میسازد. مفهومی بسیار جالب که جای تأمل دارد. آیا میتوان نظریهای را ابداع کرد که از نظر زمانی ارزش حال بیشتر از گذشته و آینده باشد؟ آیا چنین مفهومی که بارها در نظریات فلسفی و ادبی همانند اشعار خیام تکرار شده، میتواند مبنایی فیزیکی نیز پیدا کند؟ سؤالات این فصل از این سریال به همینجا ختم نمیشود. سریال در کنار آن از تکامل هوش مصنوعی سخن میگوید که به نظر من بسیار جالب است. اینکه هوش مصنوعی برای رسیدن به درجه اعلای خود نیازمند بانک بسیار بزرگی از داده است. پردازش حجم بالای داده عملا میتواند منجر به ایجاد شبکههای عظیم فکری شود. این شبکهها قوانین جدیدی را نیز به وجود میآورند؛ قوانینی که در خود آگاهی را مستتر دارند. اما یک سؤال بیجواب میماند؟ چرا این آگاهی مصنوعی باید حیات را از بین ببرد؟ مگر این دو منافاتی با هم دارند؟ سؤالی بسیار مهم که متخصصان هوش مصنوعی باید به آن بپردازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.