طبیعت دوگانه نور
حسن فتاحی-کریمه بهاری
فیزیک کوانتومی علمی است که چگونگی رفتار مقادیر بسیار کوچک را توصیف میکند؛ مقادیری کوچکتر از یکمیلیاردم متر، در مقیاس اتمها، ذرات زیراتمی و طولموج نور. فیزیک کوانتومی نشان میدهد در این مقیاسهای کوچک تا چه حد خواص فیزیکی کوانتیدهاند و بیشتر به واحدهایی مجزا تقسیم شدهاند تا آنکه کمیتهای مختلف پیوسته باشند. در دنیای روزمره ما تصور ویژگیهای کشفشده در این دنیای ریزمقیاس -با تلفظ نهچندان درست میکروسکوپیک- دشوار است. برای مثال در این دنیای ریزمقیاس ذراتی مانند الکترون وجود دارند که بعد فیزیکی ندارند و نوع دیگری از آنها حتی جرم ندارند یا بسیار کمجرم هستند. عجیبتر از همه اینکه در دنیای کوانتوم، این نظریه وجود دارد که ذرات میتوانند مانند موج رفتار کنند، امواج هم میتوانند مانند ذرات رفتار کنند. این واقعیت ساده اما در حقیقت گیجکننده در قلب فیزیک کوانتومی نهفته است. بسیاری از آنچه در دنیای کوانتومی مشاهده میکنیم نتیجه این رفتار دوگانه است: دوگانه موج-ذره.
حال شاید اولین سؤالی که به ذهن افراد خطور میکند این پرسش مهم باشد که نور بهراستی موج است یا ذره؟ اجازه دهید با خاصیت موجی نور شروع کنیم. نظریه کوانتومی ریشه در بحثهای شدید و طولانی درباره ماهیت نور دارد. در اواخر قرن نوزدهم میلادی این سؤال که نور از ذرات ساختهشده یا از امواج؛ بر پیکره علم سایه انداخته بود. سال ۱۶۸۷ میلادی، یعنی قریب به 350 سال قبل و مقارن با سلطنت پادشاه بیکفایت دودمان صفوی، «شاه سلطان حسین»، دانشمند نامور هلندی، «کریستیان هویگنس» این فرضیه را مطرح کرد که نور بهصورت موج منتشر میشود. «هویگنس» بر اساس ایدههایی که بر استدلالهای «رنه دکارت» فرانسوی استوار بود، به این نتیجه رسید. البته، امواج، از امواج کشندی یا جزرومد در آب دریا گرفته تا امواج صوتی در هوا همگی نیاز به یک محیط واسط یا اصطلاحا نیاز به یک محیط رسانهای دارند. (در اینجا واژه «رسانهای» به معنای محیطی است که قابلیت انتقال دارد). واضح است که امواج نور از هوا بهعنوان محیط واسط برای انتشار استفاده نمیکنند. فضا (بهمعنای فضای میانستارهای، فضای میانکهکشانی و حتی فضای میانسیارهای) محیطی فاقد هوا است و ما همچنان میتوانیم نور ستارگان و خورشید و کهکشانهای دوردست را ببینیم. برای توجیه این پدیدهها، «هویگنس» محیط واسط را در نظر گرفت و نام آن را «اتر شفاف» گذاشت. اگرچه او از توضیح دقیق درباره ماهیت این اتر شفاف ناتوان بود و از نوشتن دربارهاش خودداری کرد. افزون بر آن اتر، بیوزن، نامرئی و ظاهرا در همهجا حضور داشت. جای تعجب نداشت که دانشمندان بسیاری که برجستهترین و مهمترینشان «آیزاک آسیموف» بود به نظریه موجی «هویگنس» اطمینان نداشتند. در مقابل آنها استدلال میکردند که نور باید از ذرات تشکیل شده باشد اما چه نوع ذرهای؟ برایش پاسخی درخور نداشتند. حالا سؤال مهم این بود: آیا نور ذره است؟ «آیزاک نیوتن»، فیزیکدان شاخص بریتانیایی، کسی که نامش با گرانش عجین شده است و از ستونهای بنای علم بشری به شمار میرود، مدلی از نور را بهصورت ذرات مجزا ارائه کرد که به مدل «ذرهای» معروف شد. این نظریه نهتنها از اساس در تقابل با نظریه موجی «هویگنس» بود بلکه مبتنی بر دلایل و استدلالهای مشاهدهای هم بود. «نیوتن» با اشاره به مسیر انعکاس یا بازتاب نور از یک آینه چنین استدلال کرد: امواج در خطوط مستقیمی که منجر به بازتابش شود، حرکت نمیکنند اما ذرات اینچنین هستند. از این گذشته «نیوتن» پدیده شکست نور یعنی خمشدن پرتو نور در برخی مواد مانند آب را تأثیر یک محیط در جذب ذرات نور و افزایش سرعت آنها فرض کرد. از منظر «نیوتن» اگر در یک روز آفتابی قدم بزنید، خواهید دید که لبه سایه شما صاف و تیز است؛ درحالیکه اگر نور خورشید متشکل از امواج باشد لبه سایه شما مات و محو و مبهم خواهد بود. دیدگاه و مدل «نیوتن» نظریه پیشتاز درباره ماهیت نور شد، اما موردقبول همه قرار نگرفت. رقیب «نیوتن»، «رابرت هوک» فیزیکدان و یکی از افراد بانفوذ در دنیای علم آن زمان همچنان نظریه موجیبودن نور را جالبتوجه میدید. رویکرد موجیبودن نور اندکاندک طرفدارانی پیدا کرد تا جایی که به سال ۱۸۰۱ مقارن با سلطنت «فتحعلی شاه» قاجار و مدتها پس از مرگ «نیوتن»، اینگونه به نظر میرسید که آزمایش دو شکافی تیر خلاص را زده و برای همیشه نظریه ذرهایبودن نور را رد کرده است. باوجود موفقیت نظریه ذرهای «نیوتن» در ابتدای کار، نظریه رقیب آن یعنی موجی بودن نور طرفدارانش را از دست نداد و در ابتدای قرن نوزدهم، فیزیکدان بریتانیایی، «توماس یانگ»، دیدگاه «نیوتن» را با آزمایشی معروف و مشهور رد کرد؛ آزمایشی که امروز هم در دبیرستانها و دانشگاهها آن را تکرار میکنند. آزمایش یانگ عبارت است از تاباندن باریکهای از نور به صفحهای که دو شکاف باریک با فواصل اندک روی آن تعبیه شده است و در سوی دیگر پردهای قرار دارد. وقتی نور از شکافها عبور میکند دو الگوی پراکندگی ایجاد میشود که با یکدیگر تداخل میکنند. جایی که در آن کمینه یک موج با بیشینه موج دیگر برخورد میکند، تداخل ویرانگر رخ میدهد و درنهایت روی پرده نواری تاریک ظاهر میشود. وقتی هم که دو موج همفاز باهم تداخل میکنند، روی پرده طرحی از نوارهای روشن میافتد. ازآنجاییکه فقط امواج میتوانند چنین طرحی ایجاد کنند، «هویگنس» نتیجه گرفت نور موج است. اما این پایان داستان نبود. از یکسو آزمایش «مایکلسون»-«مورلی» نشان داد که مادهای اترمانند در عالم وجود ندارد و از سوی دیگر فیزیکدان نامور اسکاتلندی، «مکسول» هم امواج الکترومغناطیسی را با فیزیک و ریاضیاتِ حسابگان فرمولبندی کرده بود. نتیجه آنکه حالا دیگر فیزیکدانان میدانستند نور یک موج الکترومغناطیسی است. دانشمندان و در صدر آنها «ماکس پلانک» آلمانی در پی حل تابش جسم سیاه بودند، اما پاسخ در دستان نظریه کوانتومی بود. حل این معما ممکن نشد تا اینکه نظریه کوانتومی زاده شد. فرد بعدی که وارد داستان موج-ذره بودن نور شد، کسی نبود جز «آلبرت اینشتین». او با ارائه نظریه فوتوالکتریک بار دیگر نظریه ذرهایبودن نور را پیش کشید. پدیده فوتوالکتریک که حالا هم پشتوانه آزمایشگاهی داشت و هم پیشینه نظری قویاي در دل فیزیک کوانتومی، یک فرض اساسی داشت: نور از ذرات کوانتیدهای تشکیل شده است که فوتون نام دارند. داستان موج-ذره ادامه دارد و دانشمندان پذیرفتهاند نور گاهی رفتار موجی دارد و گاهی رفتار ذرهای. حتی در ادبیات علمی برای اینکه نشان دهند هر دو حال وجود دارد، از ترکیب دو واژه موج و ذره wave and particle واژه ترکیبی wavicle را ساختهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.