|

نگاهی نو به دانشی کهن

محمدرضا توكلي‌صابري. نويسنده و مترجم كتاب‌هاي پزشكي و علمي

طب سنتى به مجموعه‌اى از داروها و روش‌هاى درمانى گفته مى‌شود كه در طى هزاران سال تجربه بشرى حاصل شده است. اين تجربيات بيشتر انفرادى و سازمان‌نيافته بوده‌اند. طب سنتى فرهنگ‌هاى مختلف براى بيمارى‌هاى گوناگون روش‌هاى درمانى متفاوتى دارد. تعاريف بيمارى‌ها و نشانه‌شناسى آنها و دارودرمانى در اين فرهنگ‌ها نيز متفاوت است. اين داروها معمولا منشأ گياهى، حيوانى و يا معدنى داشته‌اند و معمولا از همان محيط به دست مى‌آمده‌اند. اين روش‌ها و داروهاى طب سنتى معمولا سینه‌به‌سینه از طريق نوشتن كتاب‌ها و يا آموزش به نسل بعدى انتقال مى‌يافته است و پزشكان كار داروسازان را هم‌زمان انجام مى‌دادند. شيوه درمانى و نظر پزشكان معروف گذشته حكم قطعى و معتبر و مستند داشته است، بدون آنكه اين شيوه‌ها و روش‌هاى درمانى ارزيابى شود. در گذشته به علت محدوديت دانش بشرى دامنه طب سنتى بسيار محدود و شناخت طبيبان سنتى از ساختمان بدن و داروها شناختى ابتدايى بود. براى مثال، كسانى را كه به مناطق بد آب‌وهوا مى‌رفتند و دچار تب مالاريا مى‌شدند آن را به علت بدى هوا مى‌دانستند. پزشكى نوين با شناخت چرخه اين بيمارى نشان داد كه پشه آنوفل كه ناقل انگل مالارياست با گزيدن انسان بيمارى را به وى منتقل مى‌كند. اصول نظرى آنها هم واقعى نبود. مفهوم امزاج اربعه يا طبایع گرم و سرد و خشک و تر و نيز چهار مزاج مرکب يعنى مزاج صفراوی، دموی، سوداوی و بلغمی مفاهيمى قديمى و غيرعلمى هستند و ديگر در پزشكى امروزي كاربردى ندارند، چون با شيوه دانشورزانه نمى‌توان آن را اندازه‌گيرى كرد و نشان داد كه وجود دارند. از زمان بقراط، پدر طب حدود دو هزار و پانصد سال و از زمان رازی، پدر طب سنتى ايران حدود هزار و صد سال می‌گذرد. طب سنتى ايران نوعى پزشكى است كه بر پايه آموزش‌هاى تاريخى پزشكان قرار دارد و بسيارى از نظريات و روش‌هايش از طب سنتى هند و يونان اقتباس شده است. اين طب مبنايى عقلانى و تجربى دارد و در اثر تجربه و آزمايش انسان‌ها در طول تاريخ به دست آمده است. پزشكانى مانند زكرياى رازى و ابن‌سینا و ديگر پزشكان ايرانى در كتاب‌هاى خود به بقراط و جالينوس و ديگر پزشكان يونانى به‌وفور اشاره كرده‌اند. در اين مدت طب سنتى كارگشاى بيماران بوده است، چون بيماران چيز ديگرى در دسترس نداشتند؛ اما امروزه چطور؟ طب سنتى هيچ دارويى براى درمان صدها بيمارى كشف‌شده در پنجاه سال گذشته را ندارد، حتى دارويى كه بتوان يك بخيه ساده زد و يا يك بيهوشى ساده ايجاد كرد و يا يك جراحى كوچك انجام داد. در طب سنتى نظريه عفونت ناشى از ميكروب‌ها، سلول‌ها، گردش خون در بدن بر اثر تلمبه زدن قلب و مركز تفكر بودن مغز وجود ندارد. در این سده‌ها، پزشکان و داروسازان در سراسر جهان با پژوهش‌های خود پزشکی را پیش برده‌اند. کشف گردش خون، مکانیسم وراثت، کشف آنتی‌بیوتیک‌ها، كشف سلول‌ها، كشف میکروب‌ها و کشف ساختمان ژن‌ها و بسیاری اكتشافات دیگر قدرت بشر را به حدی رسانده که اکنون می‌توان قلب و یا کلیه را پیوند زد. شکم انسان را شکافت و بخشی از اندام‌ها يا همه آنها را برداشت و با اندامى ديگر جايگزين كرد. چنین کارهایی برای پزشکان گذشته حتی تا صد سال پیش ناممکن بود. این کارها با طب سنتی هم امکان ندارد و طبیبان سنتی به‌هیچ‌وجه نمى‌توانند چنين كارهاى درمانى مهمى را انجام دهند. طب نوين با استفاده از روش علمى به دستاوردهاى بسيار مهمى پس از جنگ جهانى دوم دست يافته است. روش‌ها و ابزارهاى نوين مختلف به طب نوين كمك كرده است تا بسيارى از ادعاهاى طب سنتى را مستند كرده و آنها را از حد ادعا به حيطه طب نوين وارد كند. اين روش‌ها و ابزارها كارآمدى، کارایی و اثربخشى طب نوين را روشن مى‌سازد، به‌طوری‌که دستاوردهاى پزشكى پنجاه سال گذشته بيشتر و بهتر از دستاوردهاى پزشكى دوهزارو 500 سال پيش از آن بوده است. عوامل زیادی در توجه عام به طب سنتی دخالت داشته‌اند. یکی آسان بودن مصرف و دسترسی داشتن به آن و استفاده راحت از آنها است، زیرا عطار و یا طبیب سنتی هم طبابت می‌کند و هم دارویش را می‌فروشد. رجوع بیمار به این عطاری‌ها و طبیبان سنتی آسان است. دفترچه بیمه و تعیین وقت قبلی و آزمایش‌های مختلف در آزمایشگاه‌ها و بیمارستان‌ها را ندارد و طبیب با یک گرد و یا گیاهان خشک‌شده وعده شفای همه بیمارى‌ها را مى‌دهد و توقع بیمار را برآورده می‌کند. داروهای طب سنتی، عموما خیلی ساده و معمولا خوراکی و گه‌گاه مالیدنی هستند و در موارد خیلی کمتری به شکل شیاف و تنقیه مصرف می‌شوند. ما اصلا داروی سنتی به شکل استنشاقی یا اسپری و یا آئروسل و یا تزریقی نداریم. اگر داروهای شیمیایی عوارض دارند، تأثیر درمانی هم دارند و اثربخشی و کارایی آنها در مراحل بی‌شمار از سوی مراکز تحقیقاتی کشورهای مختلف از آمریکا تا ژاپن و فرانسه و انگلستان و آلمان و ده‌ها کشور دیگر طی آزمایش‌های متعدد و مراحل مختلف به ثبوت رسیده است. در مورد داروهای طب سنتی چنین پژوهش‌هایی انجام نشده یا نمی‌تواند انجام شود. تبلیغات بعضى سازمان‌های بهداشتی ایران و بعضی واردکنندگان و فروشندگان داروهاى طب سنتى، نسبت دادن این‌گونه طب به دو چهره آشنا يعنى ابوعلى سينا و زكرياى رازى و اينكه بعضی افراد فکر می‌کنند هرچه قدیمی‌تر باشد، بهتر است، در ترويج طب سنتی مؤثر بوده‌اند. بعضى‌ها مى‌گويند که داروهای سنتى در مقایسه با داروهای شیمیایی عوارض ندارند، چون طبيعى هستند. بايد به اين نكته توجه داشت که فقط داروهای شیمیایی عوارض جانبی ندارند، به کلی داروهای سنتی هم عوارض خطرناکی دارند. موادی مانند گوگرد، جیوه و سم عقرب که در طب سنتی به کار می‌رفته است، سمی و دارای عوارض شدید هستند، اما اکنون دیگر در طب سنتی هم مصرف نمی‌شوند. داروهای گیاهی طب سنتى هم عوارض جانبی دارند. اگر داروهاى طب نوين يك يا دو ماده شيميايى دارويى دارد، هر گياه خود يك كارخانه شيميايى است و حاوى مواد شيميايى گوناگونى است كه بعضى از آنها براى انسان سمى است. گیاهی مانند علف چای یا هوفاریقون که به‌طور وسیعی برای درمان افسردگی‌ها مصرف می‌شود، عوارض جانبی خطرناکی دارد، مانند تداخل اثر دارویی با داروهای دیگر و کاهش یا افزایش اثر آنها و آسیب‌های کبدی. گیاهی مانند زراوند موجب آسیب‌های شدید کلیوی و سرطان می‌شود. عصاره گیاه ریش بز یا افدرا که داروی ضد احتقان پسودوافدرین را از آن تهیه می‌کنند، تاکنون موجب مرگ چندین نفر شده است. اگر داروها و روش‌هاى طب سنتى به روش‌هاى جديد و كنترل‌شده آزمايش شده و اثربخشى آنها در آزمايشگاه‌هاى گوناگون تأیید شود، ديگر طب سنتى نيست، بلكه جزء طب نوين خواهد بود. به اين ترتيب است كه داروهايى مانند آسپیرین، پنی‌سیلین، افدرین دیگوکسین، دیزینوکسین، تاکسول‌ها، کورارین، توبوکورارين، وينكریستین، وينبلاستین و داروهای بسیار دیگری كه همگی منشأ گیاهی دارند با پژوهش در طب سنتی ملل مختلف از گياهان به دست آمده‌اند، اثر درمانى آنها آزمايش و تأیید شده و سپس به‌طور انبوه ساخته شده‌اند. البته اكنون ادعاهاى گزافى در مورد کارایی و اثربخشى طب سنتى از سوى كسانى كه منافع مادى دارند در رسانه‌هاى عمومى تكرار مى‌شود. به‌طوری‌که حتى بعضى افراد تحصيل‌كرده گمان مى‌برند كه روش‌هاى درمانى طب سنتى مؤثرتر و بى‌خطرتر از داروهاى طب نوين است. اين ادعاها بدون هیچ‌گونه پشتوانه علمى است. بسياری از روش‌های درمانی، داروها و نظريه‌های پزشکی موجود در طب سنتی، به علت پيشرفت دانش پزشکی، ديگر کاربردی ندارند و فقط از نظر تاريخ پزشکی اهميت دارند. امروزه نظريه امزاج اربعه و مرکز تفکر بودن قلب رد شده و ديگر سرگين و ادرار جانوران، گوشت لاشخور و کفتار و مارمولک، تار عنکبوت، شاخ و سم چهارپايان، عصاره کنه و ساس، اسیدکلریدریک و جيوه و سرب و عقيق و بسياری از موادی که در طب سنتى به‌عنوان دارو تجويز می‌شدند، به‌عنوان دارو مصرف نمی‌شوند. همه داروهای سنتی بايد با روش‌های پزشکی نوين که دستاورد چند قرن پژوهش پزشکی است آزمايش شوند تا کارایی و ارزش درمانی آنها ثابت شود. در اين حالت اگر ثابت شد مؤثر هستند وارد پزشکی نوين شده و بخشی از آن می‌شوند. به همان ترتيبی که به‌تدريج بسياری از روش‌ها و داروهای طب سنتی به پزشکی نوين پيوسته‌اند. بسياری از داروها برای درمان بيماری معينی در طب سنتی توصيه شده‌اند که به همان ترتيب در تعريف داروها آمده‌اند، گو اينکه اکنون آن بيماری‌ها به شيوه ديگری تعريف يا درمان می‌شوند. گاهی در طب سنتی به يک بيماری معين نام‌های مختلفی داده شده و گاهی يک نام برای بيماري‌های متفاوتی به کار برده شده است که علائم کاملا متفاوتی دارند. به همين ترتيب در يک منطقه جغرافيايی معين يک گياه نام مشخصی داشته که در منطقه جغرافيايی ديگر نام ديگری به آن داده شده است. گاهی يک نام معين برای چند گياه مختلف به کار برده شده يا چند نام مختلف برای يک گياه به کار برده شده است. به‌همین‌دلیل است كه ولتر نويسنده فرانسوى در مورد پزشكان زمان خود گفته است: پزشك كسى است كه داروهايى را كه از آنها هيچ اطلاعى ندارد، براى درمان بيمارى‌هايى كه كمتر مى‌شناسد، جهت انسان‌هايى كه چيزى از آنها نمى‌داند، تجويز مى‌كند. در طب نوين آسيب‌ها و عوارض دارو ثبت مى‌شود و پزشكان و بيمارستان‌ها مسئول هستند، ولى در طب سنتى هيچ فرايندى براى تعيين عوارض و مرگ‌وميرها وجود ندارد و ما هيچ اطلاعى از تعداد بيمارانى كه بر اثر داروهاى طب سنتى دچار آسيب‌هاى جسمى شده‌اند يا جان خود را از دست داده‌اند، نداريم. فقط ادعاهاى درمانگران را مى‌شنويم كه با بوق و كرنا معجزات درمانى خود را تبليغ مى‌كنند. پزشكى نوين با شك آغاز مى‌شود و همواره در حال جست‌وجو و در پی اصلاح و تکمیل خود است؛ اما در طب سنتى همه‌چیز با يقين آغاز شده، همه‌چیز از پيش دانسته شده و اصل بر اين است كه علمای گذشته بهتر از ما مى‌دانستند و قول آنها سند است و بايد براساس گفته‌هاى آنان عمل كرد. اين ديدگاه برخلاف سير تاريخ پيشرفت دانشورزى است كه نشان مى‌دهد روزبه‌روز بر معرفت بشرى افزوده مى‌شود و ما بسيار بيشتر از گذشتگان مى‌دانيم. کارایی و اثربخشى داروهاى طب سنتى تهيه‌شده در داخل ايران ارزيابى و كنترل نمى‌شود و بسیاری از داروهای گیاهی، به‌ویژه آنهایی که از كشورهاى همسايه به ایران می‌آیند، آلوده به فلزات سمی یا گیاهان سمی هستند. به بعضی از این گیاهان مواد مخدر، آنتی‌‌بیوتیک‌ها و مواد استروئیدی افزوده شده تا اثر دارويى آنها افزايش يابد. اكنون كه تب طب سنتى ايران را فراگرفته است، اگر قرار است از ميراث پزشكى خود استفاده كنيم بايد ميراث گذشتگانمان را در پرتو دانش جديد در مراكز پژوهشى و دانشگاهى بررسى و بر روى آن پژوهش كنيم. چه بسا كه داروها و درمان‌هاى جديدى در آنها پيدا كنيم. نه اينكه به شيوه حكيم‌باشى‌هاى گذشته داروسازى و طبابت كنيم. يعنى بر اساس كتاب‌هاى پزشكى نیاکانمان معجون گياهى و حيوانى بسازيم و آن را از طريق گوارشى يا ماليدنى يا شياف به كار بگيريم، كارى بيهوده و بی‌فایده كه در موارد بسيارى خطرناك است؛ كارى كه اكنون بسيارى از دوافروش‌هاى سنتى در سراسر ايران به آن اشتغال دارند. كسانى كه حتى ديپلم ندارند و با فيزيولوژى و فارماكولوژى بدن انسانى هیچ‌گونه آشنايى ندارند و طبابت و داروسازى خود را با خواندن چند كتاب قديمى يا جديد و شنيدن خواص داروها ياد گرفته‌اند. هم‌اكنون در بعضى از دانشكده‌هاى پزشكى و داروسازى ايران رشته فارماكوگنوزى تدريس مى‌شود. در اين رشته مواد دارويى و روش‌هاى طب سنتى به روش طب نوين مورد تحقيق قرار مى‌گيرند و اثربخشى و کارایی آنها بررسى مى‌شود. اگر ماده دارويى مؤثرى يافته شد، آن را به شيوه داروسازى مدرن فرموله كرده و به بازار مى‌دهند. طب سنتى ما بايد به اين روش مورد ارزيابى قرار گيرد. به اين ترتيب است كه مى‌توانيم پزشكى سنتى خود را روزآمد كرده و به آن خدمت كنيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.