نقدی بر بازنمایی و بازتاب معضل کار کودک
حمیدرضا واشقانیفراهانی: درباره مسائل اجتماعی مانند کودککشی معمولا میتوان دو سنخ از بازنمایی و بازتاب را تمییز داد؛ آن نوع بازتابی که ویژه صفحات حوادث است و بر تعریف با آبوتاب، فلاکتانگاری فردی و بازنمایی مسائل به مثابه یک اتفاق موردی تأکید دارد و رویکردی تقلیلگرا و سادهانگار را ترویج میکند و بازتابی دیگر که تلاش میکند بر ساختاریبودن مسائل و پیوند آن با دیگر مسائل اجتماعی تأکید کند. در این سالها، رسانههای زیادی انواع و اقسام گزارشها و مطالب و مصاحبهها را درباره موضوع کار کودک منتشر کردند. اگر نگاهی به این مطالب بیندازید متوجه میشوید که آشکارا سنخ اول که بالاتر گفتم، چیرگی نسبی دارد. این نوع از بازنمایی یا کودک کار را کودکی در خیابان که ایرانی نیست و اغلب پسر است و عضو باند یا بدسرپرست یا بدون سرپرست، تصویر میکند یا در حالت بهتر اگر مستقیما این ذهنیتهای کلیشهای را بازتولید نمیکند، به خود دردسر بهچالشکشیدن آنها را هم نمیدهد. هنوز کار خانگی جنسیتیشده دختران با آنکه یکی از اشکال پنهان کار کودک است، در رسانهها بازتاب ندارد. به ندرت گزارشی درباره کار کودکان در کارگاهها و مزارع و قالیبافخانهها و ... میبینیم، تصویرهای اخبار و گزارشها، کودکان گلفروش، فالفروش یا زبالهگرد هستند، دبیران و خبرنگاران تصویر کودکان کارِ خردسالتر را بیشتر میپسندند و اگر به دخترانی که کار میکنند پرداخته میشود، بیشتر بهخاطر جلب دلرحمی مخاطب است. البته بازنمایی کودکان کاری که در خیابان کار میکنند به خودیخود مسئله نیست، مسئله این است که رسانهها تنها تصویری خاص از کار کودک را بازنمایی میکنند که گرچه خود متأثر از سلیقه و ذائقه مخاطب است، خود بازتولیدکننده همان نگرشهای کلیشهای و ذائقه مخاطب نیز هست. چنین بازنماییهایی موقعیت در حاشیه کودکان کاری را که در این بازنماییها جایی ندارند تشدید میکنند، بر نادیده گرفتهشدن بخش قابلتوجهی از کودکان کار اثر میگذارند و به فرایند حذف این کودکان از برنامههای حمایتی اجتماعی کمک میکنند و لزوم ایجاد حساسیت عمومی درباره مسائل این کودکان را نادیده میگیرند. از سوی دیگر این بازنماییهای تقلیلدهنده دستان مقامات و مسئولان را برای طرحهای ضربتی باز میکنند. از کودک کار افغانستانی ناشهروند انسانیتزدایی میشود، درواقع ایجاد و تقویت تصویر کار کودکان در خیابان بهعنوان اصلیترین نوع کار کودک باعث میشود وقتی سخن از راهحل میشود، نهادهای مسئول بتوانند با دو، سه هفته اجرای طرحهای ضربتی کودکان کاری را که در خیابان کار میکنند خانهنشین کنند یا باعث شوند کودکان کار برای پیشگیری از دستگیرشدن بهجای کار در خیابان به کار در کارگاهها روی بیاورند و البته مسئولان با کاهش موقتی تعداد کودکان کار در خیابان، خبر از موفقیت ساماندهی بدهند. در چنین بازنماییهایی تبعات تقسیم کار و تبعیضهای جنسیتی بر کار کودک، اثرات روندها و سیاستهای اقتصادی و اجتماعی کلان بر فقر و کار کودک و ارتباط معنادار فقر، خروج از تحصیل و کار کودک مورد بررسی قرار نمیگیرد. این سنخ از بازنمایی در بهترین حالت هرازگاهی ممکن است نقدهای کلی و نامفهوم با این مضمون را که «پس مسئولان کجا هستند» یا «چرا کاری برای فرزندان سرزمینمان نمیکنند» نیز مطرح کند. روزنامهنگاری و خبررسانی متعهدانه در مقابله با تکثیر و ترویج این بازنماییهای تقلیلگرا که تبعات منفی برای کودکان کار دارد، نقشی اساسی دارد. روزنامهنگاری متعهد بر خبرنگاری تحقیقی و جستوجوگر تأکید میکند، با موضوعات بازاندیشانه مواجه میشود و اثرات و تبعات شیوه کار خود را میسنجد، سعی میکند به گوشههای پنهان و کمتر دیدهشده توجه کند و هرگاه خود را همسو با جریان غالب دید، با خود نقادانه مواجه میشود. اینگونه از روزنامهنگاری مرزی روشن میان خود و اپراتوری خبر و روابطعمومی ترسیم میکند و از فلاکتانگاریهای فردی که مخاطب را در زنجیر ترحم زودگذر نگه میدارد میپرهیزد. درواقع از چه نوشتن و چگونهنوشتن بدل به دغدغه و تعهد روزنامهنگار میشود. این شیوه از روزنامهنگاری در مورد کودکان کار میتواند به اشکال پنهان کار کودک، تقاطع جنسیت، قومیت، طبقه اقتصادی، موقعیت اجتماعی و کار کودک بپردازد؛ شرایط کودکان کار در شهرستانها را بررسی و گزارش کند، درباره علل و عوامل کار کودک اطلاعرسانی کند و بدون فلاکتانگاری و بیان و زبانی ترحمآمیز، امکان شنیدهشدن روایتهای کودکان کار و خانوادههایشان را فراهم کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.