پیامدهای سیاسی بحران زلزله
مسعود عامليسخي-عضو هيئت علمي دانشگاه صنعتي قم
تجارب تاریخی در کشورهای مختلف نشان میدهد که بروز سوانح طبیعی در مراکز مهم سیاسی مانند پایتختهای کشورها، بندرهای مهم تجاری و بینالمللی و نیز شهرهای مهم و پرجمعیت میتواند منجر به بروز بحرانهای سیاسی شده و نظامهای سیاسی موجود را با بحرانهای فراوانی مواجه کند.
وقوع بحرانها، کارایی و کارآمدی دستگاههای اجرائی دولت را با مشکل مواجه میکنند. بهعنوان سادهترین مثال میتوان به ایجاد بدبینی عمومی نسبت به دستگاههای دولتي در زمینه مدیریت و مهار بحران اشاره کرد. آنچه کارآمدی را با بحران مواجه میکند، طرز تلقی و باور افکار عمومی است که این باور میتواند به دلیل دیدن مشکلات به صورت عینی یا تبلیغ گروههای مختلف باشد. ازدسترفتن اعتماد عمومی، شاکله دولتها را با بحران جدی مواجه کرده که میتواند بازگشتناپذیر باشد. یکی از دلایل گسترش این طرز تلقی و باور مردم، استفاده گروههای سیاسی ناراضی داخلی و خارجی و انجام تبلیغات علیه سیستم است. این مسئله از دو جنبه قابل بررسی است. یک زمان موج انتقادها از سمت گروه و جناح مخالف دولت در داخل کشور است که بحران زلزله را میتواند به پاشنه آشیلی برای دولت مستقر تبدیل کند تا با ایجاد موج و استفاده از نارضایتیهای همگانی، سعی در جذب نگاهها و آرای سیاسی مردم داشته باشد. جنبه دوم از منظر مخالفان سیاسی دولت؛ چه مخالفان داخلی و چه مخالفان خارجی مدنظر قرار میگیرد. در اینجا، هدف انتقادها و حملات، کل سیستم دولتي است و سعی در نشاندادن ضعف مفرط دولت و ناتوانی در مهار بحران و کمک به شهروندان آسیبدیده دارد. وقوع زلزلههای مخرب و آسیبرسان، فرصت مناسبی را برای عیانکردن و احیای ضعفهای سیستم سیاسی به وجود میآورد. فعالشدن باندهای سرقت و نیز گروههای فشار بعد از وقوع زلزله، بهخصوص در شهرهای بزرگ یکی از معضلات دولت در مدیریت بحران است. این مسئله بهخصوص در شهرهای بزرگ، با تراکم جمعیتی بالا و نیز فضاهای نامناسب شهری، خطرپذیری بالای مراکز مهمی مانند مراکز برق و ... مدیریت بحران پس از رخداد زلزله را با مشکلات بیشتری مواجه میکند. گروههای سیاسی از این فرصت مناسب برای راهاندازی اعتراضات به این اقدامها و ناتوانی دولت در برخورد با این معضلات استفاده خواهند برد. عدم نظارت بر عملیات امدادرسانی و توزیع مناسب کمکها و وسایل، علاوهبرآن سرقت کمکهای مردمی داخلی و بینالمللی به لحاظ سیاسی پیامدهای خطرناکی دارد. مسلم است که این اقدامات ناامنکننده میتوانند کارآمدی مدیریت دولت را در حل بحران زیر سؤال ببرند. مهارکردن جمعیت در شهرهای بزرگ آسیبدیده در هنگام زلزله یکی از مشکلات دولت است. جمعیت شهر آسیبدیده پس از زلزله به دلایل مختلفی میتواند افزایش یابد که میتوان به هجوم مردم سایر شهرها برای خبرگرفتن از اقوام و کمک به آنها، هجوم افراد برای سودجویی و غارت و تأمین منافع فردی و همچنین حضور دلسوزانه مردم برای امداد و نجات اشاره کرد. درمجموع آنچه رخ میدهد، افزایش غیرمنتظره جمعیت؛ چه در داخل و چه در حومه شهرهای آسیبدیده است که میتواند زمینهساز ایجاد آشوب، تنش و درگیریهای سیاسی شود. نکته مهم دیگر، بهخصوص در کشورهای جهانسوم این است که تراکم جمعیت عمدتا در مناطق لرزهخیز بیشتر است و از سوی دیگر، کیفیت ساختوسازها در آنجا نامطلوب و نامناسب است. این مطلب به نوعی در شهر تهران خود را به وضوح نشان میدهد. بدیهی است که در هنگام زلزله این مناطق میتوانند مستعد بحرانهای سیاسی باشند؛ مردمانی که علاوهبر مشکلات اقتصادی و شکافهای طبقاتی موجود، خانه و اموال خود را هم از دست دادهاند و دیگر چیزی برای ازدستدادن بیشتر ندارند. یکی دیگر از مسائل مهم در بحرانها، کسب اعتماد عمومی مردم از طریق انتشار گسترده و همهجانبه اخبار درست از بخشهای مختلف رسانههای دیداری و نوشتاری و رادیو و تلویزیون به مردم است، بهطوریکه مردم به رسانههای داخلی و اخبار منتشرشده توسط آنها بهعنوان منبع اطلاعرسانی اعتماد کنند. دادن آموزشهای لازم به مردم قبل از زلزله و در ادامه پس از زلزله در زمینه اسکان موقت و مسائل و هنجارهای اجتماعی آن و... بسیار مهم است. باید به این نکته مهم هم توجه کرد که رادیو و تلویزیون محلی یا پایتخت کشور میتواند در اثر زلزله تخریب شده یا آسیب ببیند و بنابراین قادر به اطلاعرسانی و سرویسدهی نباشد، بنابراین باید از قبل به این موارد و سیستمهای جایگزین فکر کرد. درمجموع میتوان یکی از بحرانهای دولتها در بحران را پیامدهای سیاسی آن عنوان کرد که در صورت عدم توجه و مدیریت پایدار به آن، پایههای قدرت سیاسی را سست خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.