کودکان کار در فضای مجازی
شاید تصور ما از کودک کار، آن پسرکی باشد که پشت چهارراه با یک بطری از آب کفآلود و یک دستمال چرکین، شیشههای ماشین را میشوید و بعد هم زل میزند به ما تا حقالزحمه کاری را که کرده، بگیرد؛ یا آن دخترک فالفروشی که دم خروجی مترو، دفتر مشقش را باز کرده و مشغول نوشتن است؛ هم فال میفروشد و هم وزنهای خراب در کنار خود گذاشته تا مردم با آن خودشان را وزن کنند. نمیتوان به این تصورات برچسب اشتباه زد؛ ولی مفهوم کودک کار مانند بسیاری از مفاهیم دیگر، با رشد جوامع تغییر پیدا کرده و حالا کودکان کارِ مدرنی از شبکههای اجتماعی سر برآوردهاند که به وسیله پدر و مادرشان یا شوق بچگانه خویش، وارد بازار کار شدهاند. آنها به فعالیتهایی به منظور کسب درآمد تشویق میشوند که میتواند آنها را از ذات کودکی خود دور کند. این کودکان کار تفاوت عمدهای با بچههای خیابان دارند. آنها وضعیت رفاه، معیشتی و روانی بهتری دارند؛ اما غفلت از آنها باعث میشود که کودکان کار فضای مجازی، آینده تاریکی برای خودشان خلق کنند. ویدئوی دختربچهای که بامزه حرف میزند و با مادرش کلکل میکند یا پسری که قیافه بانمکی دارد و با یک هنرپیشه کلکل میکند. این ویدئوها بهاصطلاح وایرال میشوند و گل میکنند و بعد موجسواری روی آنها آغاز میشود. ویدئوهای دیگری از بچهها منتشر میشود و پیج شخصی و جداگانهشان راهاندازی میشود، کمکم در بین ویدئوها تبلیغات ظریفی دیده میشود و این فعالان دیجیتال مارکتینگ هستند که به سمت استفاده ابزاری از این بچهها میروند و والدینی که وسوسه شهرت و البته پول، باعث میشود تا قبول کنند فرزند خردسالشان درگیر این دنیا بشود. «فاطمه شهریزفر»، عضو هیئترئیسه انجمن کودکان کار، در گفتوگو با دیجیاتو، کودک کار را اینطور تعریف میکند که «هر جایی که فعالیت اقتصادی -از هر نوع- مانع رشد سالم کودک از نظر اجتماعی، روانی و جسمانی شود و از طرفی مانع حقوق اساسی کودک شامل بازی و آموزش شود، کار برای آن فرد مضر به شمار میآید». او معتقد است که با همین تعریف اگر فعالیت کودک در فضای مجازی منجر به هر نوع آسیب و نقض حریم خصوصی او شود، مغایر با حقوق کودک خواهد بود. او تأکید میکند که پشت پرده کودکان کار در فضای مجازی لزوما پولهای هنگفت نیست و گاهی بیشتر از مسائل مادی، شهرت است که برای والدین یا خود بچهها جذاب است: «تمام این فعالیتها به جنبه اقتصادی برنمیگردد و همه والدین از قِبَل کودکانشان درآمدزایی ندارند؛ اما جذابیت دیدهشدن، فالوئر و لایکگرفتن، دامی برای نقض حریم خصوصی کودکان است؛ جایی که خصوصیترین لحظات زندگی کودکان در معرض دید همگان قرار میگیرد و قضاوتهایی از پیش تعیینشده برای آنان میسازد که خود منجر به آسیبهای بسیار در دوران نوجوانی این کودکان و در ورودشان به اجتماع خواهد داشت». به باور او دنیای کودکی شیرینیها و جذابیتهایی دارد که برای همه مردم لذتبخش است و ازاینرو مسائل دنیای کودکان برای بزرگسالان گاه جذاب به نظر میرسد. شهریزفر تأکید دارد که برای درک بهتر از نیمه تاریک این موضوع، مردم باید خودشان را جای کودک قرار دهند: «تصور کنیم که تمام لحظات خصوصی زندگیمان در معرض دید و قضاوت دیگران قرار میگیرد. چه میکنیم؟ آیا حاضر به این زندگی در اتاق شیشهای هستیم؟ اگر در این قضاوت با خودمان صادق باشیم، میفهمیم که با دنبالکردن صفحات این کودکان به این امتیاز لحظهای والدین دامن میزنیم که خود منجر به ابزاریشدن زندگی کودک در مقابل دوربین خواهد شد. در واقع در این برهه اگر آگاهانه برخورد کنیم، با دنبالنکردن این والدین میتوانیم در این امتیاز لحظهای سهیم نباشیم». شهریزفر با ذکر این نکته که «شاید کودکی فعالیت اقتصادی نداشته باشد؛ اما کل زمانش را در مقابل دوربین پدر و مادر زندگی کند و این مسئله هم باز نقض حریم خصوصی کودک است»، تأکید میکند که کودک کار بودن در فضای مجازی صرفا تبلیغات و پولدرآوردن از طریق کودک نیست. او در پاسخ به این سؤال که این کودکان در زندگی کنونی و آینده خود با چه مشکلاتی دستوپنجه نرم خواهند کرد، میگوید: «تصور کنید تمام مدت در یک اتاق شیشهای زندگی کردهاید، دوست و آشنا و غریبه درباره فعالیتهای روزانه، علاقهمندیها و نقاط قوت و ضعف شما آگاهی دارند، حتی در لحظات تنهایی شما حضور داشتهاند، تمام لحظات اندوه شما و ناکامیهایتان را دیدهاند و به اشتباهات شما خندیدهاند. در نتیجه زمانی که شما به آستانه کودکی و نوجوانی که آغاز زندگی اجتماعیتان است، میرسید، پیش از آنکه خواسته باشید، تصویری از شما شکل گرفته است. این موضوع جدا از نقض حریم خصوصی کودک، او را با تصویری غیرواقعی در جامعه روبهرو میکند؛ تصویری از پیش ساختهشده که کودک انتخابی در آن نداشته است». شهریزفر معتقد است که کودک با قرارگیری دائم در مقابل دوربین و تشویق کاذب به ازای آن، به سراغ رفتارهای غیرواقعی میرود. مسئلهای که «یاسمن اسماعیلی»، روانشناس حوزه کودک، نیز آن را تأیید میکند و با ذکر مثالی از دنیای واقعی، آن را بسط میدهد: «کودکانی را که از بچگی روی صحنه اجرا بودند، ببینید. برخی از آنها به ستارگانی تبدیل شدهاند که با نگاهی به کارنامهشان میتوان مشکلات متعدد روحی-روانی را در زندگیشان دید و برخی از آنها نیز هماکنون از صحنهها محو شدهاند و ضربه سنگینی به همین خاطر خوردهاند». اسماعیلی با اشاره به این نکته که کودکان کار اینترنتی مانند کودکان کار خیابان در همه جای دنیا وجود دارد و فقط مختص کشور ما نیست، میگوید که رفتار مردم در برابر کودکان در فضای مجازی تقریبا همهجا یکسان است: «آنها از کودکان و رفتار بامزهشان استقبال میکنند. در برنامههای معروف تلویزیونی آمریکایی از والدین خواسته میشود تا ویدئوهای چالشی با کودکان خود ضبط کنند و در فضای مجازی منتشر کنند. یکی از این ویدئوها وایرال میشود و کودک یادشده وارد چرخهای میشود که خروج از آن کار سختی است». اسماعیلی باور دارد که کودکان کار در فضای مجازی یک حالت شبهلاکچری پیدا کردهاند: «ظاهر آنها کاملا متمایز با کودکان کار خیابان است و یقینا شدت ضربهای که در زندگی خود از واردشدن به این عرصه میخورند، بسیار کمتر از کودکان کار خیابانها است؛ اما این مسئله دلیل نمیشود که بین بد و بدتر فقط به احوال بدترها برسیم و از شرایط بد غافل بمانیم». او در پاسخ به این سؤال که چطور میتوان مانع رشد تعداد این دسته از کودکان در فضای مجازی شد، میگوید: «متأسفانه این بچهها قربانی تبلیغات و کمپینهای آنلاین میشوند و تا زمانی که بیرحمی در این مقوله وجود دارد، سخت است که فکر کنیم این موضوع تقلیل یابد. شرایط بد اقتصادی جامعه برای والدین و میل به دیدهشدن کودکشان در جامعهای که بسیاری از هنرهای فرزندشان را سرکوب میکند، باعث میشود که آنها ناخواسته وارد بازی بدی بشوند که در آن کودکشان از دنیای بچگی خود دور بماند». اسماعیلی باور دارد پدر و مادرها برای درآمدزایی از آنها به فرزندانشان فرصت بچگیکردن نمیدهند و این موضوع در شرایط بد اقتصادی جامعه بیشتر به چشم میآید. باید بدانیم هر انسانی حق دارد در اشتراک لحظههای زندگیاش با دیگران و در جایگاه والد، اجازه نداریم به جای آنها تصمیم بگیریم. و نباید فراموش کنیم فرشتگان کوچکی که اسیر لایکها و کامنتها میشوند، در قفسی آهنین قرار گرفتهاند که رهاشدن از آن میتواند عواقب بدی برای روحیه لطیف کودکانهشان داشته باشد. بدونشک این مسئله یکی از مصادیق کودکآزاری و بهرهکشی اقتصادی از کودکان و خلاف قانون است. جای کودکان نه در خیابان و اینستاگرام؛ بلکه در بین همسالان و مدرسه است. یادمان باشد کودکان کار همیشه دلخراش لباس نمیپوشند. همیشه نامرتب و بههمریخته نیستند. گاهی لباسهای گرانقیمت به تن دارند و همه برایشان جیغ و هورا میکشند؛ اما باز هم وسیلهای برای پولدرآوردن هستند! منبع: سایت دیجیاتو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.