آشنايي با چرايي و چگونگي خورشيدگرفتگي يكم تيرماه
ورود ماه به قلب خورشيد
رضا ماهمنظر- منجم و مروج علم
انسان از ديرباز محو شکوه و عظمت ماه و خورشيد بوده است. اما زماني که ماه در مدار گردش خود از مقابل قرص خورشيد ميگذرد و براي لحظاتي چهره اين غول درخشان را ميپوشاند، آسمان براي لحظاتي تاريک ميشود. زماني که خورشيد، ماه و زمين به گونهاي در يک خط قرار بگيرند که سايه ماه روي محدودهاي از سطح زمين بيفتد، در اصطلاح خورشيدگرفتگي روي داده است. انسان مدتهاست که شاهد اين رقص کيهاني ميان خورشيد و ماه است. ردپاي خورشيدگرفتگي در تاريخ، فرهنگ، هنر و سير اکتشافات علمي تمدن بشري نيز به چشم ميخورد؛ از تغيير سرنوشت بعضي جنگهاي دوران باستان تا اثبات برخي از نظريات علمي ميتوان نشاني از خورشيدگرفتگي يافت. امسال نيز در نخستين روز از فصل تابستان ساکنان ايران شاهد گرفتگي خورشيد با درصدهاي متفاوتي هستند که در ادامه به چرايي و چگونگي آن خواهيم پرداخت. همانطور که در تصوير ميبينيد، در خورشيدگرفتگيها، سايه ماه بر سطح زمين نقش ميبندد که داراي دو بخش است. بخش نخست يا سايه کامل که به شکل مخروط است، قاعده آن از سطح ماه شروع شده و نوک آن در سطح زمين است. هر کسي که در محدوده سايه قرار گرفته باشد، شاهد پوشيدهشدن کامل قرص خورشيد توسط سطح ماه است که در اصلاح گرفت کلي گفته ميشود. نوار باريکي که از حرکت انتهاي مخروط سايه بر سطح زمين ايجاد ميشود، ممکن است کمتر از 100 کيلومتر قطر داشته باشد. اما خورشيدگرفتگي يكم تيرماه داستان متفاوتتري دارد. مدار ماه به دور زمين بيضي است. در نتيجه ماه نسبت به ساکنان زميني کمي دور يا کمي نزديک ميشود. اين دوري و نزديکي در حدود 50 هزار کيلومتر است و باعث کوچکتر ديدهشدن ماه در آسمان ميشود. در نتيجه هنگام خورشيدگرفتگي و در زمان عبور از مقابل خورشيد، نميتواند تمام آن را بپوشاند. به بيان ديگر همانطور که در شکل ميبينيد، انتهاي مخروط سايه در فضا شکل ميگيرد و در ادامه مخروط دومي را به وجود ميآورد. ناظران زميني در اين بخش، ماه را کوچکتر از قرص خورشيد ميبينند و از ديد آنها ماه بهطور کامل وارد خورشيد نميشود. بهطوريکه لبههاي خورشيد از کنارههاي ماه بيرون زده و آن را دربر ميگيرد که اصطلاحا آن را «گرفت حلقوي» مينامند. گرفت حلقوي به نسبت بيشتر از گرفت کلي روي ميدهد و خورشيدگرفتگي يكم تيرماه نيز از نوع گرفت حلقوي است. بخش دوم، برعکس سايه است و شبيه به مخروطي است که رأس آن ماه و قاعده آن سطح زمين است؛ منطقهاي پهناور در سطح زمين که ماه خورشيد را به صورت جزئي ميپوشاند و در اصطلاح «نيمسايه» خوانده ميشود. ناظران حاضر در نيمسايه، بسته به فاصلهاي که با نوار سايه دارند، خورشيد را با درصدهاي متفاوتي از گرفت مشاهده ميکنند. همانطور که در تصوير دوم مشخص شده است، نوار سايه و محلي که خورشيد به صورت حلقهاي از آتش در آسمان درخشش ميکند، از فاصله کمتر از 200کيلومتري مرزهاي ايران عبور خواهد کرد. ايران بهطور کامل در نيمسايه قرار دارد و از هيچکجا نميتوان شاهد گرفت حلقوي بود. اما ساکنان مناطق جنوب شرقي همچون چابهار و بهخصوص روستاي مرزي پسابندر، شاهد بيشترين ميزان گرفت تا حدود 98 درصد هستند. به عبارت ديگر، خورشيد در آسمان جنوب شرقي نه به شکل حلقه که به صورت هلالي باريک اما درخشان جلوهنمايي ميکند. شهرهاي ديگر بسته به ميزان فاصلهاي که از جنوب شرقي دارند، به صورت جزئيتري شاهد گرفت خواهند بود. خورشيدگرفتگي سالهاي 74 و 78 شمسي ازجمله بارزترين گرفتهاي کلي ايران بودند. گرفت کلي بعدي، در 30 اسفند سال 1412، چند ساعت پيش از تحويل سال بر فراز شهر شيراز و تخت جمشيد روي ميدهد. جالب اينجاست پس از گرفت يكم تيرماه، صحنه گرفت جزئي به ميزان 98 درصد نيز تا سال 1412 در خاک ايران تکرار نخواهد شد. بنابراين علاقهمندان به عکاسي و مشاهده گرفت براي ديدار دوباره چنين صحنهاي در مرزهاي داخلي ايران بايد تا 13 سال ديگر منتظر بمانند. ممکن است اين سؤال پيش آيد که چرا با هر بار گردش ماه به دور زمين، شاهد خورشيدگرفتگي و ماهگرفتگي نيستيم؟ اگر حرکت زمين به دور خورشيد را يک سطح تصور کنيم، صفحه مدار گردش ماه به دور زمين، با صفحه گردش زمين به دور خورشيد منطبق نيست و حدود 5 درجه زاويه ميسازد. ممکن است اين اختلاف چندان مهم به نظر نرسد، اما در فاصله 400 هزارکيلومتري باعث ميشود كه در اکثر مواقع سايه ماه از بالا يا پايين زمين عبور کند. به عبارت سادهتر، با هر بار گردش ماه، زمين و ماه و خورشيد در يک راستا قرار ميگيرند، اما در يک خط نيستند. در نتيجه وقوع خورشيدگرفتگي و ماهگرفتگي (افتادن سايه زمين روي ماه) بهندرت روي ميدهد. زمان وقوع و ميزان اوج گرفت جزئي در مناطق مختلف ايران متفاوت است که در تصوير دوم نشان داده شده. به عنوان مثال در اروميه (گوشه شمال غربي) حدود 34 درصد، تهران 48 درصد، يزد 63 درصد و بيشترين گرفت جزئي قابل مشاهده در روستاي پسابندر (گوشه جنوب شرقي) به ميزان 98 درصد خواهد بود. لحظه ورود ماه به داخل قرص خورشيد که نشاندهنده آغاز گرفت است، در تهران ساعت 9:04 صبح، زمان اوج گرفت جزئي 10:16 و پايان گرفت که خروج کامل ماه از درون قرص خورشيد را به همراه دارد، در ساعت 11:38 خواهد بود. اما در چابهار که ايدئالترين نقطه در داخل ايران براي عکاسي است، شروع گرفت در ساعت 8:49 صبح است و در ساعت 10:15 دقيقه به اوج گرفت جزئي خواهد رسيد و در ساعت 11:57 دقيقه نيز ماه قرص خورشيد را ترک ميکند. براي مشاهده، رصد و عکاسي اين پديده راههاي ايمن متعددي وجود دارد. ابتدا بايد توجه داشت که دوربين عکاسي يا گوشي و حتي تلسکوپ را هرگز بهطور مستقيم به سمت خورشيد نگيريم چراکه باعث آسيب ميشود و حتي با عينک دودي هم به خورشيد نگاه نکنيم. از پشت ورقه نازک آلومينيومي يا ورقههاي عکاسي سيتياسکن براي ديدن خورشيد استفاده نکنيد. بهترين و ايمنترين راه براي مشاهده مستقيم، استفاده از عينکهاي مخصوص فيلتردار و ورقههاي فيلتر خورشيد با نام «مايلار» است. اين محصول در فروشگاههاي معتبر ابزارآلات نجومي و گاهی در فروشگاههاي لوازم آموزشي يافت ميشود. شيشههاي جوشکاري که عدد تيرگي 12 به بالا دارند نيز براي مشاهده خورشيد مناسب است. اگر شيشه سالم باشد و دوده نگرفته باشد، خورشيد را به صورت سبز نشان ميدهد. همچنين با ايجاد يک سوراخ کوچک روي مقوا و تاباندن نور خورشيد به آن، ميتوانيد در زير مقوا و در سطح زمين، خورشيد را به صورت هلاليشکل ببينيد. اين پديده در لابهلاي سايه برگ درختان نيز روي ميدهد و خورشيد هلالي را ميتوان يافت. با شدتيافتن ميزان گرفت، به مرور سايه اجسام از سطح زمين حالت محو پيدا ميکند و شبيه به سايه اجسام در هواي ابري با لبههاي نامشخص خواهد شد. منظره آسمان و افق به رنگ تيره و کمي مايل به خاکستري ميگرايد و کاهش دما را حس خواهيد کرد. البته اين نکته نيز لازم به ذکر است که تمامي افرادي که شاهد اين پديده زيبا بهطور مستقيم هستند، بنا بر نظر فقها نماز آيات بر آنها واجب ميشود. اميد است که در لحظه مشاهده اين نمايش بزرگ کيهاني، جانب احتياط را رعايت كنيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.