مذاکرات راهبردی عراق و آمریکا «برگ برنده دوبل» ترامپ
عبدالرحمن فتحالهی: در حالی ایالاتمتحده و عراق از پنجشنبه گذشته پای میز مذاکرات راهبردی حاضر شدهاند که هیچکدام از طرفین در وضعیت مناسب سیاسی، اقتصادی و حتی امنیتی بهسر نمیبرند. در یکسوی میز مذاکرات عراقی قرار دارد که تقریبا به واسطه تدوام شیوع کرونا اکنون با چالشهای بهداشتی و درمانی جدی مواجه است. در کنار آن کاهش بهای نفت در بازارهای جهانی معضلی پررنگ را برای صنعت نفت عراق و بهتبع آن اقتصاد و معیشت این کشور رقم رده است. به موازاتش اختلافات احزاب و جریانها سیاسی عراقی و همچنین تنش برخی از گروهها با دولت مصطفي الکاظمی کماکان درگیری سیاسی را در عراق زنده نگه داشته است. اینها علاوه بر آن است که عراقیها ماهها است که به دلیل تلاش برای احیای هستههای خفته داعش در وضعیت امنیتی چندان مناسبی هم بهسر نمیبرند. چالشهای اجتماعی و مطالبات معیشتی مردم عراق که از اکتبر سال گذشته میلادی و با اعتراضات گسترده مطرح شد و حتی به برکناری دولت عادل عبدالمهدی رسید، هم تا کنون بر زمین مانده است. سینرژی این مشکلات و معضلات در ابعاد گوناگون حکایت از آن دارد که بغداد با حال خوشی پای میز مذارکات با آمریکا حاضر نشده است.اما در آنسوی میز، یعنی ایالات متحده، هم این روزها در وضعیت مشابهی بهسر میبرد. تدوام و حتی تشدید شیوع ویروس کرونا که تاکنون بیش از دو میلیون آمریکایی را مبتلا کرده و حدود 118 هزار آمریکایی را به کام مرگ کشانده است، علاوهبر بحران در حوزه بهداشتی، سلامت و درمان، چالشهای متعددی هم در مقوله اقتصاد و معیشت به واسطه ایجاد رکود بزرگ کسبوکارها و در ادامه بیکاری قریب به 40 میلیون نفر به دنبال داشته است (این رقم شامل افرادی است که پرونده بیکاری را پر کردهاند). این شرایط تقریبا تمام رشتههای دونالد ترامپ در حوزه احیای اقتصاد آمریکا در سه سال گذشته برای بهدستآوردن برگ برنده انتخاباتی را پنبه کرده است. البته موارد فوق تمام چالش این روزهای دولت ترامپ و کاخ سفید نیست. تبعات گسترده سیاسی و حتی امنیتی اعتراضات در خاک ایالات متحده با کشتهشدن جورج فلوید و شکلگیری بیسابقهترین خشونتها ازسوی نیروهای نظامی و انتظامی آمریکا علیه مردمش کار را به جایی رسانده است که ما این روزها شاهد بیسابقهترین نوع تقابل مدنی و غیرمدنی مردم این کشور علیه دولت و ساختار سیاسی در کل 50 ایالت آمریکا هسیتم؛ تا جایی که کار به خودمختاری برخی از شهرها مانند سیاتل هم کشیده شده است. در کنار آن، مخالفتها و تنش لفظی فرمانداران و شهردان شهرهای مختلف آمریکا در تقابل با مواضع و سخنان دونالد ترامپ هم تقریبا دولت فدرال را با بحران مشروعیت و مقبولیت جدی، آن هم در ماه منتهی به انتخابات سوم ماه نوامبر مواجه کرده است. این بحران (مشروعیت و مقبولیت) حتی سایهای جدی بر مناسبات دیپلماتیک برخی کشورها با ایالات متحده داشته است. حال در این شرایط بغداد و واشنگتن پای میز مذاکرات راهبردی حاضر شدهاند تا بتوانند به فصل مشترکی در حوزه راهبردهای امنیتی، دیپلماتیک و اقتصادی میان خود دست پیدا کنند؛ فصل مشترکی که شاید بتواند امتیازاتی در همه حوزههای چالشی یادهشده، هم برای دولت تازهنفس و البته موقت مصطفی الکاظمی به همراه داشته باشد و هم بتواند برگ برندهای را برای ترامپ نگران از آینده به وجود آورد که روزبهروز خود را از راهیابی مجدد به کاخ سفید در جدال با جو بایدن دورتر میبیند. خصوصا که با شکست تلاشهای سیاسی و مذاکرات دیپلماتیک چند ساله زلمی خلیلزاده به عنوان نماینده آمریکا در امور افغانستان با نیروهای طالبان و ازبینرفتن موافقتنامه صلح، عملا، نهتنها برگ برنده ترامپ در حل بحران افغانستان از او گرفته شد، بلکه حتی این روزها این برگ برنده به پاشنه آشیل رئیسجمهوری آمریکا در انتخابات پیشرو بدل شده است؛ چراکه شدت خشونتها بعد از نقض مفاد موافقتنامه صلح دو طرف، افغانستان را وارد دور جدیدی از حملات طالبان کرده است که تقریبا در یک دهه اخیر بیسابقه است.در کنار آن، تشدید تنش واشنگتن- پیونگیانگ بعد از مانور سیاسی و دیپلماتیک ترامپ بر حل بحران چند دههای کره شمالی، شرایط را به نقطهای رسانده است که دستان ترامپ برای دستیابی به یک برگ برنده در حوزه سیاست خارجی او را بهشدت نیازمند به حصول توافقنامه سیاسی، اقتصادی و امنیتی با دولت عراق به عنوان کشوری در دل منطقه ژئواستراتژیک خاورمیانه کرده است تا بتواند با این موافقتنامه علاوه بر دستیابی به برگ برنده، دیگر ناکامیهای خود را به حاشیه بکشاند. به نظر میرسد در چنین شرایطی مذاکرات عراق و آمریکا یک ضرورت اجتنابناپذیر را برای تغییر مسیر در دو طرف و بهویژه دولت ترامپ شکل داده است. ازاینرو، بغداد و واشنگتن مباحث زیادی دارند که روی آن توافق کنند؛ توافقی که معادلات را به سود بغداد و واشنگتن بهکلی دگرگون خواهد کرد. اتفاقا بیانیه مشترک پنجشب گذشته دو طرف درپی آغاز مذاکرات نشان از این داشت که هم هیئت عراقی به ریاست عبدالکریم هاشممصطفی، معاون وزارت خارجه و هم هیئت آمریکایی به ریاست دیوید هیل، معاون وزارت خارجه آمریکا در امور سیاسی به دنبال تحقق اهداف خود از دل این مذاکرات استراتژیک براساس چارچوب توافقنامه امنیتی سال ۲۰۰۸ هستند. اگرچه در نگاه اول این مذاکرات پایینتر از سطح وزاری خارجه دو کشور و در سطح معاونان برگزار میشود، اما حضور افرادی چون حارث حسن، لقمان الفیلی، فرید یاسین، حامد خلف و دیگر نمایندگانی از وزارتخانههای دفاع، کشور، نفت، دارایی و وزارت خارجه عراق در کنار عبدالکریم هاشم مصطفی، معاون وزارت امور خارجه این کشور حکایت از آن دارد که بغداد هم حساب جدی روی خروجی این مذاکرات و شکلگیری توافقنامه جدید با واشنگتن باز کرده است، کما اینکه مشابه همین نگاه از سوی طرفهای آمریکایی هم وجود دارد. با وجود آنکه این مذاکرات میتواند روابط بغداد و واشنگتن را در حوزههای مختلف ازجمله سیاسی، دیپلماتیک، فرهنگی، اقتصادی، انرژی، بهداشتی، محیط زیست، ارتباطات، فناوری اطلاعات، اجرای قانون و دستگاه قضا مانند توافقنامه سال 2008 مجددا تنظیم و سازماندهی کند، اما مهمترین مورد ادامه هماهنگی و همکاریها دو طرف درباره مبارزه با تروریسم، سرنوشت نیروهای آمریکایی و اطمینان از آسیبنرسیدن به منافع آمریکا در داخل عراق بهخصوص بعد از ترور سردار سلیمانی و شکلگیری مطالبه خروج کامل نیروهای آمریکایی از خاک عراق است.به بیان دیگر، ایالات متحده اساسا برای تحقق این هدف پا در میدان مذاکره با عراق گذاشته است که بتواند در دل این گفتوگوها و بهتبع آن شکلگیری توافقنامه جدید، تضمینی برای تداوم حضور نظامی خود در عراق پیدا کند. در این میان، خبر تعهد آمریکا برای کاهش حضور نظامی واشنگتن در عراق ظرف چند ماه آینده در جریان انتشار بیانیه مشترک پنجشنبهشب گذشته را هم باید به عنوان امتیازدهی واشنگتن بهمنظور مشروعیتبخشی به تداوم حضور آمریکاییها در خاک عراق قلمداد کرد. یعنی کاخ سفید با دادن این تعهد برای کاهش نیروهای نظامی علاوهبر اثبات حسن نیت و ایجاد علاقه در بغداد برای حصول توافق میتواند امتیاز حفظ پایگاههای کلیدی و راهبردی خود مانند «عینالاسد» و «حریر» را در عراق به دست آرود؛ بنابراین دونالد ترامپ علاوه بر تحقق شعار انتخاباتی خود درباره کاهش نیروهای نظامی در خاورمیانه و کمرنگکردن تبعات اقتصادی، نظامی و انسانی این حضور از آنسو میتواند برنامه و استراتژی امنیتی ایالات متحده را بدون وقفه دنبال کند؛ این یعنی یک برگ «برنده دوبل» انتخاباتی برای ترامپ.
بهدستآوردن تضمین حضور نظامی آمریکا در عراق از آن جهت برای تدوام راهبرد امنیتی ایالات متحده مهم است که واشنگتن از یکسو با این حضور میتواند امنیت اسرائیل را در منطقه حفظ کند. مضافا کنترلی میدانی بر تحرکات نیروهایی چون حشدالشعبی داشته باشد و از همه مهمتر بر مناسبات سیاسی، دیپلماتیک، نظامی و امنیتی ایران در عراق نظارت کند. البته جولان آمریکا در کنار مرزهای ایران به واسطه تضمین برای بقای در خاک عراق هم از دیگر دلایل برای تداوم این حضور است. البته در این میان تلاش برای احیای هستههای خفته داعش در خاک عراق، تحقق موج تازهای از ناامنی و شکلگیری ضرورت برای تقابل ایران و نیروهای همسو از بستر ایجاد این ناامنی نیز میتواند باعث شود که واشنگتن جدیت بیشتری برای تداوم این حضور نظامی در دل مذاکرات داشته باشد. در آنسوی میز، عراق هم به واسطه انبوهی از چالشها، بهویژه معضلات امنیتی، اکنون بیش از هر زمان دیگری به حضور نظامی آمریکا در تقابل با تروریسم نیازمند است. ازاینرو، دولت مصطفی الکاظمی با گرفتن تعهد از واشنگتن برای کاهش تعداد نیروهای نظامی خود در عراق، ضمن تلاش برای ایجاد رضایت برخی جریانهای سیاسی عراقی که خواهان خروج کامل این نیروها از منطقه هستند، به دنبال آن است که بتوان از دل این مذاکرات بقای آمریکاییها در خاک این کشور را برای رفع بخشی از نگرانیهای امنیتی دولت بغداد تأمین کند.از آنرو به نظر میرسد که اساسا حضور نظامی آمریکا در عراق خواستهای دوطرفه ازجانب دولت بغداد و واشنگتن باشد. اتفاقا پیرو این واقعیت است که آمریکا در سایه بیانیه مشترک متعهد شد برای ایجاد پایگاههای دائم یا حضور نظامی دائم در عراق تلاش نخواهد کرد، همچنان که این مسئله در سال ۲۰۰۸ نیز میان دو طرف به توافق رسیده بود و در آنسو نیز دولت عراق در مقابل متعهد شد علاوه بر ممانعت از هرگونه هدفگیری مجدد سفارت واشنگتن و بازداشت عاملان تهدید هیئتهای دیپلماتیک آمریکا در عراق از نظامیان ائتلاف بینالمللی به رهبری ایالات متحده در خاک این کشور حمایت کند. پس حضور نظامی آمریکا محل مناقشه نیست، اینجا مسئله مورد اختلاف دو طرف شاید به تعداد، نحوه حضور، میزان دخالت و شدت عمل نظامیان آمریکایی بازگردد که سعی خواهد شد در دل مذاکرات حلوفصل شود.مضافا اینکه بغداد نیازمند فضایی برای ایجاد تعادل در روابط دیپلماتیک خود است؛ بنابراین تأکید کمیته روابط خارجه پارلمان عراق برای تشکیل دبیرخانه دائمی بهمنظور پیگیری توافقنامه استراتژیک با آمریکا نشاندهنده این امر است که این گفتوگو برای دولت عراق اهمیت بالایی دارد؛ چراکه مذاکرات میان دو کشور نقطه شروعی برای بهبود روابط خارجی عراق با تمامی کشورها است. اینها علاوهبر آن است که این مذاکرات در زمینه اقتصاد و انرژی نیز میتواند باعث فراهمکردن زمینه همکاری مستقیم آمریکا با دولت عراق در تقویت حمایت بینالمللی از این کشور ازجمله مؤسسات دولتی در طرحهای مربوط به اجرای اصلاحات اقتصادی اساسی شود، چون دو کشور برآناند که پروژههای سرمایهگذاری شامل سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی بینالمللی در عرصه انرژی و دیگر بخشها در عراق را ذیل این گفتوگوها مورد بررسی قرار دهند. حال باید دید که درنهایت این مذاکرات چه توافقنامهای را برای دو طرف رقم خواهد زد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.