|

یارب مباد کس را مخدومِ بی‌عنایت

جواد طوسی

یکی ‌دیگر از آن پنج حلقه محکم و ریشه‌دار بازیگری رُخ در نقاب خاک کشید.۶۰ سال فعالیت هنری در حوزه‌های تئاتر، سینما و تلویزیون کم نیست. حالا تنها یکی از آن ستون‌های قدیمی پابرجاست که عمرش دراز باد. اتفاقا آن عزیز گران‌مایه (استاد علی نصیریان) در سال ۱۳۳۹زمینه‌‌ساز شروع فعالیت زنده‌یاد محمدعلی کشاورز با بازی در تله‌تئاتر «خودکشی» شد. ویژگی‌های مشترک آن نسل که تبلور عینی‌اش را در این پنج یار همراه (عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، جمشید مشایخی، محمدعلی کشاورز و داوود رشیدی) شاهد بوده‌ایم، سوابق و پشتوانه تئاتری‌شان، پایبندی به خانواده و پایه‌های اخلاقی بوده است. محمدعلی کشاورز در سینمای قبل از انقلاب، همچون اغلب همکاران هم‌نسلش (به‌جز زنده‌یاد جمشید مشایخی)، بازیگر پرکاری نبود و می‌توان گفت در آن دوران به‌هیچ‌وجه با سینمای تجاری و عامه‌‌پسند کنار نیامد. اما یک مشخصه بارز او انعطاف‌پذیری برای ایفای نقش‌های مکمل بود و روی همین اصل ( به‌جز دوسه مورد استثنا)، در اکثر قریب‌به‌اتفاق نقش‌های سینمایی و تلویزیونی‌اش نقش محوری نداشته است. البته این ویژگی را نباید به عنوان یک ایراد و نقطه ضعف قلمداد کرد. نقش‌های متفاوت و متنوع او در فیلم‌های «شب قوزی» (فرخ غفاری/۱۳۴۳)، «خشت و آینه» (ابراهیم گلستان/۱۳۴۴)، «آقای هالو» (داریوش مهرجویی/۱۳۴۹)، «صادق کُرده» و سریال«دایی‌جان ناپلئون» (ناصر تقوایی/ ۱۳۵۱ و ۱۳۵۴)، «رگبار» (بهرام بیضایی /۱۳۵۱) و «شطرنج باد» (محمدرضا اصلانی /۱۳۵۵) از آن جمله‌اند.

اما به‌جرئت می‌توان گفت که شاخص‌ترین و به‌یاد‌ماندنی‌ترین نقش‌های مکمل کارنامه بازیگری محمدعلی کشاورز در همکاری پربار و چشمگیر او با زنده‌یاد علی حاتمی به ثبت رسیده است. تیپ ارائه‌شده از او در نقش شعبان استخوانی در سریال «هزاردستان» (۱۳۵۸ -۱۳۶۶)، جدا از همراهی با قصه و روایت مورد نظر حاتمی و خطوط دراماتیک و پرآنتریک آن، نوعی تبارشناسی تاریخی از یک طیف مطرح و تأثیرگذار در رخدادهای اجتماعی- سیاسی معاصر است. این نوع نگاه به قشر «لات و لُمپن» و دادن قالب نمایشی و اِگزجِره به اَعمال و رفتار خشونت‌آمیز و غیرمتعادل و ناهنجارشان در یک دوره ملتهب تاریخی- اجتماعی، هنوز جاذبه‌های روایی و بیانی خودش در سنت سریال‌سازی بومی را حفظ کرده است. حاتمی چند سال بعد در فیلم «مادر» (۱۳۷۰) نشانه‌هایی از این تیپ را با نگاهی معاصرتر در یک جامعه در حال گذار در جمع انبوه یک خانواده سنتیِ جنوب شهر تهران نشان می‌دهد. در اینجا «محمد ابراهیم» همان خصلت لات‌منشانه را به پشتوانه شغل زهتابی‌اش و وابستگی به کانون خانواده و نقطه محوری آن، یعنی مادر، در هیئتی پذیرفتنی‌تر و کم‌دافعه‌تر نشان می‌دهد. حاتمی براساس این کُنتراستِ ایجادشده در فردیت محمد ابراهیم و فاصله‌داشتن این طیف از بی‌هویتیِ محض «شعبان استخوانی»، ضرورت اختصاص تک‌گویی‌هایی جذاب برای او را در جهت تکامل نقش تیپیکالش احساس می‌کند. شکل گویش و حالت جناس و واژگان به کار گرفته‌شده در این مونولوگ‌ها تبحر حاتمی را در مردم‌شناسی بومی و فرهنگ و لهجه یکی از اقشار عامی تهران به اثبات می‌رساند. در فیلم «کمال‌الملک» نیز شخصیت میرزا علی‌اصغرخان اتابک (امین‌السلطان)، تصویر و شمایلی همخوان با مستندات تاریخی (به‌ویژه) از نظر مهارت بازیگری او در حوزه سیاست در دربار ناصری را ارائه می‌دهد. جدا از نقش‌های شناخته‌شده کشاورز در سریال‌های «سلطان و شبان» داریوش فرهنگ، «سربداران» محمدعلی نجفی و «گرگ‌ها» داوود میرباقری، محبوب‌ترین نقشش را در شخصیت اسدالله‌خان سریال «پدرسالار» مرحوم اکبر خواجویی باید دید که هنوز در کوچه و بازار او را با این نقش می‌شناسند. همین نمونه‌های پررنگ و ماندنی در شناسنامه کاری محمدعلی کشاورز می‌تواند آسیب‌شناسی معاصر رسانه‌هایی چون سینما و تلویزیون را در سنت ستاره‌سازی و هویت‌مندی بازیگر شامل شود. آیا بهتر نیست به جای زینت‌المجالس نشان‌دادن نسل‌های قدیمی و کهنه‌کار در حوزه فرهنگ و هنر و عکس یادگاری‌گرفتن با این فرهنگسازانِ بی‌مزد و منت، بستر مناسب برای تداوم حضور و فعالیت کاری آنها در طول دوران مختلف زندگی‌شان فراهم کنیم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.