محمدعلی کشاورز؛ آنچنان که من دیدم
محمدمهدی دادگو
فصل اول: بهار 1359 )جاده ابریشم- هزاردستان- کمیته مجازات( : به علی حاتمی گفتم که من آموخته مدیریت رادیو تلویزیونی هستم و هیچ نسبتی با «سینمای رایج» ندارم. مسئولیت مجری طرح بودن ساخت شهرک سینمایی برایم آسانتر است تا تهیهکنندگی سریال که مستلزم احتمالا چانهزنی با بزرگان هنر نمایش بود. گفت: من هستم، تو قبول کن! و بود. نه تا آخر کار. تا آخر عمر کوتاهش با هم بودیم. او رفت و در پی او، قطاری از بزرگان بیجانشین سینما و تئاتر کشور رفتند و... . حاتمی صورت اسامی بازیگران اصلیاش برای گفتوگوی من با آنان و انعقاد قرارداد داده بود. نام بازیگر و نام نقش. تنها فعالیت نمایشی دایر در آن زمان «جاده ابریشم» بود. «سربداران» یک سال بعد آمد. حاتمی تمام بار «بیکاری» اهل سینما را انگار بر دوش داشت. خیلی زود به یکدیگر اعتماد کرده بودیم. روز به روز قواعد جدید در امور نمایش وضع میشد، قانون نبود، ابلاغ سلیقه هر مدیری بود که میآمد و چیزی میماند و میرفت ولی ته مانده سلیقهاش ماهیت ضابطه میگرفت. حاتمی به خوبی این موقعیت را درک کرده بود اما بسیاری بلاتکلیف بودند. بیکاری بیداد میکرد. تکلیف حاتمی این بود که از همه خبر میگرفت. در قصهاش نقش میآفرید و در همین حال کار ایجاد میکرد. البته بازیگران قدیم سینما وضعیتی نامعلومتر داشتند. بعضی را میخواست به من میگفت، من میپرسیدم، بعد از مدتی یا میگفتند: نه! یا بلامانع بود. آنگاه جمعی تصمیم دیگری میگرفت، ایجاد کار در پشت صحنه. یک نمونه ایرن زازیانس بود. (ایرن بازیگر مشهور). علی گفت: اگر موافقی با او قراردادی ببند. باید شأن او رعایت میشد. در ملاقات با ایرن گفتم: حاتمی گفته است که خانم ایرن سلیقه ممتازی در لباس به ویژه دوره قاجاری دارد. ما نیاز به این تخصص شما داریم. و قرارداد مسئولیت لباس سریال منعقد شد. در بخشهای داخلی سال 1358 سریال ، ایرن بازی کرده بود، آن زمان حجاب اجباری نبود، علی اندرونی دوره قاجاری را گرفته بود، در سال 59 اجباری شد. آن صحنهها غیرقابل پخش شد! نقش باشکوه زن قاجاری ایران در سریال به مسئولیت لباس تبدیل شد. در لیست بازیگران اصلی نام محمدعلی کشاورز قید شده بود ولی علی حاتمی دور اسم او دایره کشیده بود با یک علامت سؤال. پرسیدم گفت: نیست، به شدت گرفتار است، ماندهام چه کنم؟ بخش قدیمی شهرک حاضر برای فیلمبرداری بود. «شعبان استخوانی» غایب بود. حاتمی «همایون» را خبر کرد. همایون آمد. نشستیم و در مورد قرارداد صحبت کردیم. نام اصلیاش محمدعلی تبریزیان بود. سیمایی شیرین و در عین حال جدی داشت. شاید باورش نمیشد. شاید با تهیهکنندهای به این جوانی قرارداد نبسته بود. به هر حال تردید داشت. از همان جنس تردید حاتمی. تصمیم قطعی به بعد موکول شد. حاتمی در تکاپو بود. رها نمیکرد. آنچه را میخواست به دست میآورد. تا آخر نفهمیدم چه کرد که دو روز بعد محمدعلی کشاورز را روبهرویم دیدم. نخستین بار. به آقای کشاورز گفتم: شاید به توافق نرسیم! خنده شیرینی کرد و گفت: مگر اختلافی داریم؟
فصل دوم: کمالالملک 1362-1361: در وقفههای کار بزرگ «هزاردستان» که با تغییرات متعدد مدیریتی صداوسیما هر بار تکرار میشد، حاتمی بیکار و بیعار نبود. کار میآفرید و سینما را زنده نگه میداشت. همیشه طرحی جانشین در اندیشه داشت. جاده ابریشم در این سال موقوف بود به تصمیم ادامه کار توسط مدیریت جدید شبکه. حاتمی عزم کرد «کمالالملک» را بسازد. با من در میان نهاد. پذیرفتم. سینما در عرصه فیلمسازی نیمهتعطیل و بلاتکلیف بود. همداستانی کردیم، ارکان نمایشیاش را گرد هم آورد. اجرا را به من سپرد. جمشید مشایخی همت کرد و سرمایهگذاری یافت. نقش کشاورز قطعی و نمایان بود. باز با هم نشستیم. مرد بزرگ همان بود. بیشتر از روزگار تلخ تئاتر و سینما سخن راندیم تا قرارداد. آن روز از خاطرات «شب قوزی» و «خشت و آینه» و نادر ابراهیمی گفت. وقتی رفت باز قرارداد امضا نشده، سفید روی دستم ماند. بزرگان این فیلم همتراز بودند، با یکی که قرارداد کامل میبستم انگار با بقیه بستهام. نرخ و مدت و کار همسان بود. بعد از کمالالملک هزاردستان ادامه یافت (طهران روزگار نو) و شعبانخان هم بود پررنگتر و تواناتر با دارودستهاش. فصل سوم: مادر 68-1367: مشغولیت تماموقت کار در کلان سینمای کشور اوقات آزادی باقی نمیگذاشت ولی حاتمی همیشه در متن کارم بود. با برادران شایسته بیشتر رفیق بودم تا همکار. این بار حاتمی هم در میان بود. نرخ و دستمزد کشاورز را پرسیدند گفتم کشاورز نرخ ندارد، کارکردن حاتمی و کشاورز محتوم است. هر دو میدانند. شما هم حتما دانستهاید. اگر خودش نگفت من میگویم. نقش «محمد ابراهیم» شاهکاری شد. تا نامزدی نقش اول آن سال رفت. اما... بماند. در کارنامه هدایت فیلم «مادر» و «روز واقعه» کماکان میدرخشند. فصل چهارم: دلشدگان 70-1369: حاتمی این بار عزم کرده بود خود «تهیهکننده» دلشدگان شود. با من در میان گذاشت، گفتم در جنگ بین تهیهکننده و کارگردان طرف کدام را داری؟ گفت: قصه موسیقی است. کسی در این احوال سرمایه نمیگذارد. وزن هنری و تألیفیاش قابل قیاس با «تهیهکنندگی» نبود. بزرگان را جمع آورد. اثر بزرگی آفرید. قصه نخستین حبس صدای موسیقی ایرانی در فرنگ. از سختی کار که بالاخره تمام شد هیچ نگفت. فقط دانست «تهیهکنندگی» کار دیگری است و قبایی نیست که به قامت بلند «هنرمند» اندازه شود. از اواسط کار مرا به کمک خواست. وقتی قرار شد در مجارستان اصل فرنگ را بگیرد همکاری کردم. محمدعلی کشاورز چون همیشه بازیگرش بود و هم او بود که در جفای دیگران وفاداری کرد. در پایان کار کشاورز بود که روزهای تلخ علی را در این فیلم برایم بازگفت. فصل پنجم: ناصرالدین شاه آکتور سینما 71-1370: بار دیگری بود که باز در کسوت «تهیهکننده» با ممدل خان کشاورز نشستم. سالها بود همنشینی دست نداده بود، هیچکداممان اهل معاشرت محفلی نبودیم، مروری کردیم بر این سالها، اهل بدگویی نبود، حال خودش را داشت، خاطرهبازی دایر شد، قرارداد کار کماکان بهانه بود. مخملباف سینما را بهتر به جا آورده بود، انتخاب کارکردن با بزرگان سینما هم از آن جمله بود. کشاورز برای ایفای نقش وزیراعظمی، پیش از آن توسط علی حاتمی نشانهگذاری شده بود. در کمالالملک، عزت هم که شاه قاجار مخملباف بر آن صحه گذاشت. کشاورز خصلت حرفهای خاصی داشت، دغدغه «نام» نداشت. اغلب بازیگرانی که نامی داشتند یا به نامی میرسیدند در هنگام قرارداد از جایگاه «نامشان» در عنوانبندی ابراز نگرانی میکردند. کشاورز جایی گفته بود که مخاطب «نامها» را به میزان تأثیر خودش به خاطر میسپارد به ترتیب «عنوانبندی: و مواد تبلیغی. همانند همه سالهایی که با او کار کردیم در این فیلم هم سر وقت آمد، گریم شد، متن را مرور کرد و جلوی دوربین قرار گرفت. هنگامی هم که جلوی دوربین نبود، گوشهای مینشست و کتاب میخواند. همیشه کتاب میخواند. رمان و تاریخ و ادبیات نمایشی و... عاشق کتاب بود. فصل ششم: زمستان 1393: حدود 20 سال از آخرین دیدار با کشاورز گذشته است. رضا داد دبیر جشنواره است، برای کشاورز بزرگداشت گرفتهاند. کتابی هم به همین مناسبت در دست آمادهسازی و انتشار دارند. «دلشده. محمدعلی کشاورز» از من هم خواستهاند مطلبی برای این کتاب بنویسم. نوشتهام. رضا داد میگوید آقای کشاورز ناخوش هستند و میخواهم به دیدارشان بروم، از باب دعوت برای بزرگداشت شما هم باشید خوب است. استقبال میکنم. به اتفاق رفتیم. پرستاریاش میکردند. کشاورز فرو ریخته بود، فقط شکستگی لگن نبود، انگار عوالم دیگری داشت. کتابها دوروبرش بود. کنارش نشستم. خوشوبش کردیم. میکوشید میهماننوازی کند. دقایقی که گذشت به رضا داد اشاره کردم که به بهانهای از اتاق خارج شوم. رضا دریافت و در غیبت کوتاه من گفت این فلانی است! در برگشتم کشاورز حال آمده بود، اشک شوق، هر دو به چشم آوردیم. دستم را گرفت و رفتیم به دنیای خاطره. کشاورز همان بود، بزرگ، با منش و طمأنینه جنس قدیم. استوار و خوشصدا. از خانهاش که بیرون آمدیم تحمل نکردم و تلخ گریستم. رضا داد سرم را به شانه گرفت و گفت: فهمیدم. فصل هفتم: بهمن 1395 آخرین دیدار محمد حیدری سال دوم دبیری جشنواره فیلم را برعهده داشت. پوستر سال قبل را «خسرو شکیبایی» نهاده بودند و امسال را «علی حاتمی». مراسم رونمایی پوستر در موزه سینما بود. از آن بزرگان در این زمان، عزتالله انتظامی در بستر بود که به دیدارش رفته بودم و امکان حضورش در این مراسم نبود. علی نصیریان عذر آورد که حق داشت. کشاورز کارش به ویلچر کشیده بود و دکترها اکیدا او را منع کرده بودند. گفته بودند امسال سال حاتمی است و بزرگی از بزرگان علی نمانده است جز شما. گفت مگر میشود نیایم. پای علی حاتمی در میان است. با آن تن رنجور آمد. باورم نمیشد. پای آمدنش نبود، دل بزرگش را مرکب کرد. جمعیت آمده بود. مراسم شروع شد. زهرا خانم حاتمی، لیلا و علی مصفا و نوههای شیرین علی حاتمی هم بودند. سخنی کوتاه گفتم. حضور کشاورز با آن حال و هوا جمعیت را به شوق آورد. صحنه بود و جمعیت تماشاچی و علی حاتمی. شور هنر بر شعور پزشکی غالب شد. پای و کمر و تن در ذوق و انگیزه هنر به شوق آمد. کشاورز ایستاده و بدون کمک دقایقی با قدرت از حاتمی و هنر و سینما و تئاتر سخن گفت. اجرا کرد. هم او بود. خودش. آقای بزرگ صحنه. رکن دیگری از ارکان بدون جانشینی هنر نمایش و سینمای ملی چهره در نقاب خاک ایرانزمین کشیده چهره درخشانی که در عالم فرهنگ و هنر این سرزمین با آثارش جاودانه میماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.