|

نادیده‌گرفتن شریعتی: غیرممکن

علی شاملو . روزنامه‌نگار

پس از 43 سال که از درگذشت دکتر علی شریعتی می‌گذرد، هیچ انسان منصفی نمی‌تواند کتمان کند که تأثیر شگرف و اساسی حرکت او در تاریخ قبل و بعد از انقلاب امری است مورد توافق همه موافقان و مخالفان آن مرحوم و همه کسانی که به نوعی به تحلیل تاریخ کنونی ما به ویژه انقلاب اسلامی پرداخته‌اند، به این تأثیر شهادت می‌دهند. این نقش تا آنجاست که به او القابی چون ایدئولوگ انقلاب ایران، متفکر انقلابی شیعه، معلم انقلاب، معلم رادیکالیسم اسلامی داده‌اند. اینک ما چه موافق و چه مخالف تحولات سریع و پرفرازونشیب کنونی ایران باشیم، باید به عنوان یک پدیده عینی و واقعی به جایگاه خاص و اثرگذاری ویژه او (چه مثبت و چه منفی) در تاریخ کنونی خود اعتراف کنیم و در این رابطه است که باید شخصیت، اندیشه و حرکت شریعتی به‌طور عینی و منطقی مورد بحث و بررسی قرار گیرد. ولی متأسفانه ویژگی‌های خاص شریعتی و برخوردهای مشخصی که با او صورت گرفته، جای این بحث و بررسی را در آثار نویسندگان و محققان ما خالی گذاشته است. شریعتی الهام‌بخش طیف وسیعی از جوانان و نیروی محرکه اصلی انقلاب ایران بوده و اندیشه‌های وی تاکنون به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در افکار و اعمال این اقشار تأثیرگذاری خاص خود را داشته است. این تأثیرگذاری در بخشی از این اقشار پررنگ‌تر و مستقیم و در بخشی کم‌رنگ‌تر و غیرمستقیم بوده و این حکایت همچنان، به‌طور متناوب و متغیر، ادامه دارد. اما اینک بیش از 50 سال از حرکت او و بیش از 40 سال از پیروزی انقلاب ایران می‌گذرد و امروزه بیش از پیش برای الهام‌گیرندگان از اندیشه او و به‌ویژه آنان که تأثیرپذیری و پیروی بیشتری از افکار او داشته‌اند، این نکته ضرورت یافته است که تکلیف پیوند خود و شریعتی و مکانیسم این رابطه را مشخص کنند، چراکه تغییر و تحولات پس از پیروزی انقلاب باعث پیدایش ابهامات و گنگی‌هایی در این رابطه شده است. از آنجا که اندیشه‌های شریعتی یک‌سری مسائل آکادمیک و مباحث صرفا ذهنی و تئوریک نبوده بلکه حرکت فکری او مبتنی بر اندیشه اجتماعی و در چارچوب یک «چه باید کرد» مشخص، قرار دارد و امروزه اوضاع و احوال داخلی و بین‌المللی دچار تغییراتی اساسی و مهم شده است، بازنگری مجدد و تبیین دوباره حرکت فکری- اجتماعی شریعتی برای الهام‌گیرندگان از اندیشه‌های او ضرورتی حیاتی یافته و کمبود این تبیین اساسی در میان روشنفکران مذهبی (که یا پیرو شریعتی بوده یا به نوعی و در سطوح متفاوتی از اندیشه‌های ایدئولوژیک و نظرات او پیرامون «چه باید کرد» الهامات و تأثیراتی پذیرفته‌اند) باعث شده ابهامات، گنگی‌ها و تناقضاتی در تبیین رابطه امروزین با اندیشه‌های شریعتی و به‌ویژه با «چه باید کرد»های خاص او به‌وجود آید. چنانچه برخی در دنبال‌کردن «چه باید کرد»های وی و استمرار حرکت فکری‌اش دچار ابهام و دوگانگی‌اند، برخی معتقدند دوره شریعتی به پایان رسیده و کارایی افکار و اندیشه‌هایش با تغییرات اجتماعی دهه‌های اخیر دچار تغییر شده و برخی دیگر نیز همچنان معتقدند به دنبال‌کردن رسالت شریعتی به همان شکل گذشته و ادامه همان «چه باید کرد» اصلی وی یعنی رنسانس ایدئولوژیک. اما به‌راستی حقیقت کدام است؟ دوره شریعتی به پایان رسیده و دیگر او رهنمودی برای «تبیین مسئولیت روشنفکر در جامعه کنونی» و «چه باید کرد» و «از کجا آغاز کنیم»، ندارد و روشنفکر مذهبی یا روشنفکر متعهد جامعه، باید طرحی نو دراندازد؟ یا روشنفکر متعهد میهن و ملت دوست جامعه ما باید به‌دور از تغییرات اجتماعی همچنان روند گذشته حرکت شریعتی را در همان قالب ادامه دهد؟ یا باید پیوند و رابطه جدیدی با شریعتی، اندیشه‌ها و «چه باید کرد»هایش برقرار کند؟ و به عبارت ساده‌تر آیا باید ما به زمان شریعتی برگردیم یا شریعتی را به زمان حال بیاوریم؟ برای پاسخ به پرسش طرح‌شده باید نگاهی کلی به دوره شریعتی و حرکت او همچنین دوره کنونی و ضرورت‌های آن بیفکنیم تا مشخص شود که آیا در دوره فعلی فکر و حرکت شریعتی باز می‌تواند جایگاهی در روشنگری به روشنفکران دردآشنا داشته باشد یا خیر و همچنین در این دوره باید چه رابطه و پیوندی با اندیشه و رهنمودهای او برقرار کرد. اگر نگاهی اجمالی به اندیشه‌ها و تفکرات شریعتی بیندازیم، متوجه می‌شویم که شریعتی با تلاش‌هایش فرهنگ اسلامی را غنا بخشید و هم آگاهی را در بین مسلمانان رواج داد. شریعتی احترام عمیقی برای زندگی براساس اصول اسلامی قائل بود. او دریافته بود که مکتب‌های مختلف غربی بی‌رحمانه اسلام را مورد تهاجم قرار داده‌اند و در دنیای اسلام هم کسی برای دفاع نیست. دکتر شریعتی با نوشته‌ها و سخنرانی‌هایش به مفاهیمی که فراموش شده بود، جان تازه‌‌ای داد. او مفاهیم مشکل را با روش ساده گفت‌وگو توضیح می‌داد، به‌طوری که خوانندگان و شنوندگان مجذوب زیبایی و ‌عمق افکارش می‌شدند. دکتر شریعتی تأکید داشت که مسلمانان باید از محدوده محیطی خود خارج شده و درهای جامعه‌شان را روی دانش روز باز کنند. ولی ضمنا اخطار می‌داد منظورش این نیست که مسلمانان آلت دست دیگران شوند. او عقیده داشت که یک مسلمان باید کاملا نسبت به مسئولیت‌ها و تعهداتی که برای انجام آنها آفریده شده است، آگاه باشد. شریعتی معتقد بود که مسلمانان به معنای حقیقی اسلام آگاه نیستند، از راه راست منحرف شده‌اند و کسی علیه ظلم و ستم بانگی بر نمی‌آورد. دکتر شریعتی معتقد بود «لا» در «لااله» مرگ‌آورترین اسلحه‌‌ای است که مسلمین علیه قدرت‌های جهان دارند و این مبارزه‌طلبی علیه مستبدین و ظالمین است. (لا) یعنی (نه) و ما را از خشوع در مقابل هر کسی به غیر از خدا منع می‌کند و به ما می‌آموزد که وجدان و ایمان را برای دنیا نفروشیم و در گناه غوطه‌ور نشویم. شریعتی سه ویژگی را توأمان داشت. 1- او خدایی مهربان و رحیم داشت. ۲- مردم را دوست داشت ولی مردم‌پرست نبود. 3-مهم‌تر از همه، اینکه ایثارگر بود و مفهوم عشق را فهمیده بود و به راستی که رفتن بی‌همراه و عظمت بی‌نام زاییده همین ویژگی‌هایش بود. شریعتی تنها دارای اندیشه خلاق نبود، بلکه او به آزادی اندیشه اعتقاد داشت. او واقعا عاشقی شیدا بود. او به ما آموخت که همراه با شور، شعور داشته باشیم. در پایان باید گفت در شریعتی نباید ماند، اما عبور از دوره شریعتی هم بدون نقادی عمیق آثار و اندیشه‌هایش، عبوری سطحی و ابتر خواهد بود. هر نوع نقادی این آثار، تأثیر خود را بر نوگرایی دینی و تحولات جامعه خواهد گذاشت. همان گونه که نادیده‌گرفتن شریعتی در جامعه ما غیرممکن است، آغازکردن دوره جدید روشنفکری دینی هم بدون فهم سنت تفکر شرقی و نقد آثار وی امکان‌پذیر نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.