یک روش برای تنظیم بازار
بازارهاي محصولات كشاورزي (برای عرضه انواع ميوه، سبزيجات، گوشت، لبنيات و...) با ويژگيهايي مشابه ميادين ميوه و ترهبار ايران، در كشورهاي ديگر اعم از توسعهیافته و در حال توسعه نيز مرسوم بوده و بهعنوان زيرساختهاي مهم تأمین امنيت غذايي شهروندان، كمك به كشاورزان كوچكمقياس حاشيه شهرها و تنظيم بازار مورد توجه هستند. به طور مثال اين بازارها در آمريكا، كانادا و اروپا تحت عنوان بازارهاي كشاورزان
(Farmers' Markets) يا بازارهاي محصولات تازه (Fresh Markets) و در چين با نام بازارهاي ترهبار (Wet Markets) فعاليت ميكنند. بررسي تجربيات كشورهاي مختلف جهان نشان ميدهد كه توسعه كمي و كيفي اين بازارها با اهداف گوناگون مورد توجه بوده است. نوع و گستره سياستهاي دولتها دراينباره، ارتباط تنگاتنگي با ميزان نقش دولت در مديريت اين بازارها دارد. در كشورهاي اروپايي، مديريت دولتي با درجات مختلف بر بازارهاي كشاورزي امري معمول است. براي نمونه در شهرهايي مانند آتن (يونان)، تورينو (ايتاليا) و بارسلونا (اسپانيا) بازارهاي محصولات كشاورزي داراي محلهاي ثابت بوده و همگي تحت مالكيت و مديريت شهرداريها قرار دارند. در شهرهايي مانند لندن و تولوز (فرانسه) نيز دولت با وجود ايفاي نقش مديريتي، فقط به اجاره فضاهاي عمومي به بخش خصوصي برای برپايي اين بازارها ميپردازد. تعامل و همكاري غرفهداران با نهاد مسئول بازار، از عوامل كليدي موفقيت اين بازارها محسوب ميشود. تجربه بازارهاي محصولات كشاورزي شهر بارسلونا ميتواند بهعنوان الگويي موفق در اين زمينه معرفي شود. براساساین، در هر بازار بايد انجمني با عضويت همه غرفهداران تشكيل شود. اين انجمنها علاوه بر اينكه مسئوليت پاكيزگي و امنيت بازار را برعهده دارند، در توسعه، نوسازي و نيز تدوين استراتژيهاي برندينگ با نهاد متولي بازارها يعني مؤسسه بازارهاي شهرداري (ذيل شوراي شهر) همكاري ميكنند. در كشورهايي مانند ايالات متحده آمریکا و كانادا، مالكيت و مديريت اين بازارها عمدتا برعهده بخش خصوصي بوده و دولتها برنامههاي حمايتي مختلفي را براي توسعه كمّي و كيفي اين مراكز اجرا ميكنند. در ادامه به بررسي جزئيتر تجربيات كشورهاي چين و ايالات متحده در توسعه بازارهاي محصولات كشاورزي در شهرها پرداخته خواهد شد. در كشور چين، بازارهاي محصولات كشاورزي (بازارهاي ترهبار) كه به طور سنتي جزء مهمي از زنجيره تأمین محصولات تازه در شهرها به شمار ميروند، در سالهاي اخير با هدف ارتقاي دسترسي شهروندان به محصولات كشاورزي تازه با قيمتهاي مقبول، با تحولاتي مواجه بودهاند. در برخي شهرهاي بزرگ مانند نانجينگ، اين مراكز همچنان سهم بزرگي از بازار خردهفروشي ميوه، سبزي و گوشت را به خود اختصاص ميدهند و از حمايتهاي شهرداريها براي توسعه و گسترش برخوردارند؛ بهطوريكه شهرداري نانجينگ در قالب برنامه شبكه تجارت اين شهر، ايجاد بيش از 200 بازار ميوه و سبزي جديد در اين شهر را تا سال 2030 پيشبيني کرده است. در تعدادي از شهرهاي متوسط چين نيز توسعه كمّي بازارهاي تر با امكانات مدرن و در مناطق جديد اين شهرها، در دستور كار شهرداريها قرار دارند. در شهرهاي بزرگي مثل پكن، شانگهاي، گوانگژو و چنگدو، پس از سال 2010 سياست توسعه بازارهاي تر به اجرا گذاشته شد كه نتيجه آن گسترش عرضه مستقيم محصولات از سوی كشاورزان و باغداران به جاي حضور واسطهها در بازار میادین ترهبار بود. همچنين در برخي نقاط كشور چين، از اين بازارها براي عرضه كالاهاي تنظيم بازاري در شرايط افزايش شديد قيمتها استفاده ميشود. بهعنوان مثال، در سپتامبر 2019 مقامات شهر نانينگ، برای عرضه گوشت خوك با دستکم 10 درصد قيمت زير بازار با محدوديت خريد روزانه حداكثر يك كيلوگرم از طرف هر شخص، از 10 بازار ترهبار فعال اين شهر اقدام کردند. اين شهر در منطقهاي از چين قرار دارد كه علاوه بر بالابودن مصرف اين نوع گوشت در آن، از فقيرترين مناطق اين كشور محسوب ميشود. در ايالات متحده، بازارهاي كشاورزان با توجه به اهميت آنها در حمايت از فعاليتهاي كشاورزي كوچكمقياس حومه شهرها و ارتقای امنيت غذايي شهروندان و بهویژه اقشار آسيبپذير همواره مورد توجه سياستگذاران بودهاند. تعداد اين مراكز در اين كشور از دهه 90 به اين سو بيش از چهار برابر شده و درحالحاضر به بيش از هشتهزارو 600 مركز ميرسد. برخي از اين بازارها فصلي بوده و برخي ديگر نيز در طول سال داير هستند. محصولات عرضهشده در آنها نهتنها ميوه و سبزيجات؛ بلكه انواع محصولات لبني، گوشت، نان، برخي مواد غذايي پختهشده و حتي گل و گياه را نيز شامل ميشوند. طبق مطالعات انجامشده، معمولا قيمت محصولات عرضهشده در بازارهاي كشاورزان معمولا از قيمت محصولات مشابهي كه در سوپرماركتها و دیگر خواربارفروشيها عرضه ميشود، پايينتر است. علاوهبراين، در حدود نيمي از اين بازارها، كوپنهاي سوبسيدي توزيعشده از طريق برنامههاي فدرال برای حمايت از اقشار كمدرآمد و آسيبپذير و دیگر افراد واجد شرايط پذيرفته ميشود. وزارت كشاورزي آمریکا براي توسعه، تجهيز و گسترش انواع بازارهاي فروش مستقيم محصولات كشاورزي اعم از بازارهاي ميوه و سبزي، غرفههاي كنار جاده، گردشگري، كشاورزي و... كمكهاي مالي اعطا ميكند. اين كمكها در قالب برنامه ارتقای بازارهاي كشاورزي (Farmers Market Promotion Program) و براي اقداماتي مانند فعاليتهاي بازاريابي و توسعهاي، ظرفيتسازي، آموزش و كمكهاي فني اعطا ميشود. همه بازيگران فعال در بازارهاي كشاورزي اعم از مسئولان بازارهاي كشاورزي، كسبوكارها و تعاونيهاي كشاورزي، شركتهاي توسعه اقتصادي، دولتهاي محلي و قبيلهاي، شركتهاي غيرانتفاعي، انجمنهاي توليدكنندگان محصولات كشاورزي، نهادهاي عامالمنفعه و... ميتوانند مشمول اين كمكها باشند. در نهايت اولويت در اعطاي كمكهاي مالي با بازارهايي است كه در مناطق محروم و فقير واقع شده باشند. نكات كليدي توسعه میادین میوه و ترهبار از اولویتهای اصلی دولت و بخش عمومی در راستای تنظیم بازار اقلام عمدتا کشاورزی محسوب میشود. این مهم با ابلاغ بخشنامه وزارت متبوع مبنی بر لزوم راهاندازی آن در همه استانهای کشور اهميت بیشازپیش یافته است. دراینباره اهم پیشنهادها عبارتاند از: لزوم تدوین دستورالعمل اجرائی: ابلاغ بخشنامه یادشده اگرچه گام مثبتی به شمار میرود؛ اما نیازمند تدوین دستورالعمل اجرائی با همکاری نهادهای ذیربط است. در دستورالعمل یادشده باید موارد مهمی مانند محل تأمین منابع مالی یا اعتبارات لازم برای اجرای این مهم (بهويژه براي تأمین زمين در داخل بافت شهري) به صورت مشخص تعیین شود؛ زيرا ممکن است شهرهای مدنظر برای استقرار میدان میوه و ترهبار فاقد زمین مناسب در داخل بافت شهری بوده و در این شرایط هدف از ایجاد میادین که دسترسی آسان مردم است، محقق نشود. بدیهی است که با توجه به عرضه كالاهاي پرگردش مصرفي در اين ميادين، به نظر ميرسد ایجاد آنها در خارج بافت شهری توجيهپذير نيست؛ بنابراین لازم است میادین در داخل بافت شهری ایجاد شوند تا امکان دسترسی آسان مصرفکننده با توجه به دغدغه جدی ترافیک در شهرها مدنظر قرار گیرد. درباره مقوله تأمین زمین، تعامل و همکاری با دستگاههای دولتی دارای زمین مانند وزارت مسکن و شهرسازی (سازمان زمین شهری)، وزارت جهاد کشاورزی و تعامل با سازمانها و نهادهاي عمومي مثل بنياد مستضعفان، ستاد اجرائي فرمان امام (ره)، كميته امداد امام خميني (ره) و دیگر نهادها ازجمله سازمان اوقاف و خيريه جمهوري اسلامي ايران (كه قواعد و مقررات خاص خود را دارد) و... ضروری است.
لزوم تعامل با ديگر نهادهاي دخيل در زنجيرههاي تأمین مواد غذايي: تعامل با وزارت تعاون و وزارت جهاد كشاورزي براي ايجاد سازوكارهاي لازم به منظور توانمندسازي فعالان بخش كشاورزي با رويكرد توليدات كيفي، بازارمحور و صادراتگرا و نيز تعامل با سازمان مركزي تعاون روستايي براي ايجاد سازوكار بازارسازي و بازاررساني توليدات قطبهاي عمده توليد و تكميل زنجيره تأمین محصولات كشاورزي به منظور ساماندهي كل زنجيره با استفاده از امكانات و ظرفيتهاي موجود. استفاده از قراردادهاي مشاركت مدني و تجاری براي تأمین مالي تجهيزات مورد نياز ميادين ميوه و ترهبار: تهیه تجهیزات مورد نیاز میادین میوه و ترهبار نیاز به منابع مالی دارد كه تأمین آن با انعقاد انواع قراردادها (مشارکت مدنی، قراردادهای BOT، BOLT و BOO) میسر است. با توجه به پیچیدگی حقوقی این امر، لازم است بهترین گزینه از طرف شهرداری که اساسا متولی نظارت بر میادین بوده و با درنظرگرفتن معضلات و مشکلاتی که در گذشته با آن مواجه شده، انتخاب شود. اگرچه این امر نیازمند کارشناسی حقوقی است؛ اما آنچه برای وزارت متبوع مهم است، این است که در انتخاب شیوه تجهیز باید موضوع نظارت سازمان مدیریت میادین میوه و ترهبار (با توجه به اساسنامه میادین) مدنظر قرار گیرد. این امر به صورت ویژه در بند (د) ماده (5) اساسنامه سازمان مدیریت میادین میوه و ترهبار مورد توجه قرار گرفته است؛ بهطوریکه در بند یادشده آمده سازمان وظیفه نظارت کمّی و کیفی برای مدیریت میادین یادشده را با تأکید بر رعایت حقوق مراجعهکنندگان عهدهدار است. بدیهی است که با توجه به هزینههای بالای فیزیکی نظارت دولت بر واحدهای صنفی، ترجیح با نظارت بخش عمومی (شهرداری) و استمرار وضع قبلی در این زمینه خواهد بود. احتمال بروز مقاومت از سوي بخش سنتی در مقابل توسعه میادین: یکی دیگر از معضلات توسعه میادین میوه و ترهبار در برخی از استانها، مقاومت بخش سنتی (از طریق نهادهای حرفهای فراگیر آن) در مقابل ایجاد اين میادین است که ممكن است از طريق مطرحشدن دغدغه اشتغال دولت و احتمال كاهش اشتغال یا ورشکستگی بازيگران اين بخش انجام شود؛ درحالیکه شکلگیری میادین میوه و ترهبار در کنار فعالیت بخش سنتی بهنوعی دادن قدرت انتخاب به مصرفکننده است. باید توجه داشت که بازیگران مختلف در شبکه توزیع همه اقلام ازجمله محصولات کشاورزی میتوانند در کنار هم فعالیت داشته و به رقابتیشدن قیمتها نیز کمک کنند. بالاخره مصرفکننده با ملاحظات خود تصمیم میگیرد که کالاهای مورد نیاز خود را با توجه به مؤلفههای مدنظر و حسب مورد، از واحدهای سنتی یا میادین میوه و ترهبار تأمین کند. واقعیت امر این است که در اینجا مشکل تعارض منافع پیش میآید و مغازههای میوهفروشی سنتی برای در امان ماندن از آسیب ناشی از گسترش میادین میوه و ترهبار بهنوعی راهکار بخشبندی بازار را دنبال خواهند کرد و اساسا راهکار چنین مواردی، در بخشبندیکردن بازار است؛ یعنی واحدهای سنتی میتوانند نیازهای افرادی را تأمین کنند که حاضرند محصولات باکیفیتتر را در قیمت بالاتر خریداری کنند. لزوم اتخاذ ديدگاه برد- برد در توسعه میادین میوه و ترهبار: فعاليت میادین میوه و ترهبار در شبکه توزیع کالا برای همه اجزای درگیر در شبکه توزیع کالا اعم از مصرفکننده، تولیدکننده، سازمان و مدیریت را منتفع ميکند. به طور نمونه اقدامات تنظیم بازاري در اين ميادين و به واسطه عرضه محصولات با قیمت مناسبتر از سطح شهر و با کیفیت مقبول در شرایط قیمتهای تقویمی، ميتواند موجبات رضايت نسبي مصرفكنندگان را فراهم بیاورد. علاوهبراين، میادین میوه و ترهبار میتوانند با ايجاد كانالهاي جديدي براي عرضه محصولات كشاورزي و دستيابي به تقاضاي پايدار براي اين محصولات در شهرها، بهویژه در سال 1398 که با نام سال «رونق تولید» نامگذاری شده است، به درآمدزايي و توسعه بخش كشاورزي، بهويژه كشاورزان و باغداران محلي كمك كنند. در سمت ديگر، وظيفه دولت نیز بهعنوان متولی اصلی سازمان و مدیریت در شبکه توزیع کالا در راستای رساندن کالای باکیفیت و قیمت مناسب عملیاتی شده و مقاصد تنظیم بازاری محقق خواهد شد. الگوبرداري از تجربيات كشورهاي جهان: توسعه كمّي و كيفي بازارهاي مشابه ميادين ميوه و ترهبار كشور به دلیل نقش مهم آنها در تأمین امنيت غذايي شهروندان و تقويت بخش كشاورزي، همواره در دستور كار دولتهاي كشورهاي توسعهيافته و در حال توسعه قرار داشته است. اين امر تأييدي است بر لزوم توسعه ميادين ميوه و ترهبار در نقاط مختلف كشور. از سوي ديگر، كاهش حضور واسطهها و گسترش عرضه مستقيم محصولات از سوی كشاورزان، ازجمله اصليترين رويكردهاي ارتقا و فعاليت بازارهاي اين محصولات در جهان بوده است (نظير تجربه ارتقای بازارهاي ترهبار در شهرهاي بزرگ چين)؛ بنابراین ضروري است در توسعه ميادين ميوه و ترهبار در كشور نيز به آن توجه جدي شده و كاهش يا محدودکردن فعاليت واسطهها در اين ميادين در دستور كار قرار گيرد. *پژوهشگران مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.