به بهانه ۹۰سالگی هانیبال الخاص
هر آن اندیشه در ما مردگی آموز، ویران*
حسین گنجی. منتقد
هانری ماتیس، یکی از بینظیرترین نقاشان قرن بیستم، در سپتامبر ۱۹۵۳ بعد از یک بیماری طولانی و در دهه 80 زندگی خود، به یکی از دوستانش نوشت «کار، هر بیماریای را شفا میدهد» و این روحیه ناآرام و خستگیناپذیر در تمامی عمر کاریاش دست از سر او برنداشت. همین روحیه او بود که از حقوق به هنر کوچ کرد و به واسطه ایدهها و ترکیببندیهای رنگی و خروج از قاببندیهای رایج و بهرهگیری شگفتانگیز از رنگهای تند، او را بهعنوان پیشگام جریانی به نام فوویسم مطرح کرد. اگر در قامت شرقی بخواهیم سراغی از هانری ماتیس ایرانی بگیریم، کسی که خلاقیت تا آخر عمر دست از او برنداشت، کار مداوم و تلاش و مشق بیوقفه همواره محل بحث، آموزش و توصیه او بود و سبک فوویسم در کارهای او رگههای قدرتمندی داشت و بهخصوص در فیگوراتیو، رنگ و خروج از قاببندی و رئالیست جاری انسان در کارهایش محوریت داشت، باید به هانیبال الخاص، این هنرمند شیفته انسان و چهره انسانی محیط و این معلم نقاشی معاصر ایران اشاره کرد. هانیبال در جایی گفته بود: «کسی که میخواهد خود را هنرمند هنرهای تصویری بداند، باید مدام طراحی کند. باید به خودت قولهای بدهی و مرتب مشق و تمرین کنی» و در همین مشی و مرام تا آخر عمر دست از تولید برنداشت و در منش معلمی، مرتب در کلاسهایش بر طراحی تأکید میکرد و نقل معروف اوست: «طراحی کنید، طراحی کنید، آنقدر که خسته شوید؛ حال طراحی کنید، تا رفع خستگی کنید».متأسفانه در هنر مدرن واهمهای هست که نقاش و هنرمند را در قالبی تعریف کنند و او نیز خود گویا گریز دارد از اینکه تأثیر گرفته یا در کادر گیرافتاده سبکی و جریانی بداند و برای همین معمولا برای تمامی نقاشان سده اخیر کشور، نوشته میشود نقاش نوگرای و مدرن. در تبیین نوگرابودنش، او را متفاوت از پیشینیان خود و مؤثر از امروز قلمداد میکنند. حال آنکه هنر ما همانطور که تا حدی تأثیر بخشیده است، تأثیر نیز گرفته است و این تأثیرگرفتن در آثار هنرمندانی مانند الخاص که در غرب آموزش دیدهاند، بیش از هر هنرمندی مشهود است. هرچند ریشهها دست آخر ما را به ایران و شرق متمایل میکنند و الخاص هم با تأثیری که گرفت و البته ریشههایی که در این خاک و در شرق داشت و میل بینهایت او به ادبیات و فرهنگ ایران، به بهرهگیری از سمبلها، نمادها و موتیفهای ایرانی تمایل پیدا کرد و روح شورانگیز و دغدغهمندش، او را بیش از هر چیز در جهان پیرامونش به انسان گره زد. کارویژه تمام عمر هنری الخاص، انسان بود. انسانی که در پیچوتاب جریان زندگی، به رنگها، ریختها و شکلهای مختلف درمیآید و او همچون خمیر بازی سعی میکرد تصویری نزدیک به درون انسان امروز و نه شبیه به ظاهر او را به بوم بیاورد و ترسیم کند. آنقدر در فیگوراتیو و پرداختن به انسان و چهره او و بهرهگیری از رنگهای تند و بههمریختن ابعاد و کنتراستها ممارست کرد که اکنون باید گفت هیچ تابلوی فیگوراتیو امروزی را نمیتوان بیتأثیر از او یافت. اکنون که 90 سال از تولد او و 10 سال از مرگ او میگذرد، هر قابی که فیگوری را در خود جای داده است، نشانی از الخاص را با خود دارد. البته هنرمند را نمیتوان از زمانه خود جدا کرد و هانیبال الخاص بهعنوان کسی که تنیده به جامعه و در کشاکش مدام با محیط خود بود و روحیه هیجانی و اجتماعی انکارناپذیرش، از او یک هنرمند مؤثر از زمانهاش ساخت که میتوان این نقش انسان و چهره در آثارش را متأثر از زمانهاش و نقش انسان در وقایع اطراف او دانست. شاید در تاریخ معاصر ما، بیشترین نقش انسان و مردم را در این زمانه زندگی الخاص شاهد باشیم؛ جامعهای که پیش از تولد او غرق در مشروطه و اعتراض و حضور مردم در عرصه عمومی است و در جوانی او درگیر کودتا و حضورهای مرتب خیابانی و در میانسالگی در تدارک شور عظیم انقلابی و در نهایت جنگ تحمیلی و... نمیتوانست هنرمندی مانند او را بیتفاوت کند و تأثیرش را روی او نگذارد و او را متمرکز بر انسان و آنچه بر آن میگذرد، نکند. چنین اتمسفری، هانیبال الخاص را نقاشی کاملا انسانی، هنرمندی کاملا اجتماعی و مؤثر از محیط و تأثیرگرفته از آموزههای نقاشی مدرن در غرب و تبدیلشدن به صدای درون انسان زمانه خودش کرد. انسانی که چهرههای در صف و در پرسپکتیو بینهایت که او در قابی بینظیر آنها را گرد یکدیگر جمع کرده بود، برایش معنایی را ادا و فریادی را از قفس آزاد میکرد. هانیبال الخاص به همین جهت و با توجه به کارنامه زندگی و کاریاش و جد و جهد بسیارش، مصداق واقعی «هر آن اندیشه در ما مردگی آموز، ویران»* نیماست، که خود بسیار آن را دوست میداشت و بدان معتقد بود.
*تکهای از شعر مرغ آمین، نیما یوشیج
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.