|

برآمدن مردم و عبور از نسل سوم

محمدحسن خدایی. منتقد تئاتر

در همان ابتدای فیلم «نسل سوم» فاسبیندر، ارجاع به فیلم «شیطان، شاید» روبر برسون، افشاگر وجدان معذب روایت است در قبال کنش‌ورزی حقیقی در زمانه معاصر. چراکه جوانان رادیکالی که در «نسل سوم» بازنمایی می‌شوند و مربوط هستند به آلمان بعد از فاشیسم هیتلری، دقیقا نمی‌دانند با چه مبارزه کنند و چگونه. کنش‌ورزی‌ آنان کم‌رمق است که در نهایت مضحکه‌ای می‌شود نسبت به تاریخ مبارزات سنت چپ انقلابی. حتی به‌کاربستن نام کتاب شوپنهاور، «جهان به مثابه اراده و تصور» برای عملیات و آرمان مشترک، بیش از آنکه تمایزی رادیکال و انقلابی باشد، نشان از کنارآمدن با وضعیت موجود است و بی‌باوری به تغییرات ریشه‌ای و معاشقه با ایده‌های بدبینانه فیلسوف آلمانی. فاسبیندر اما در همان ابتدا، به مانند فرجام زندگی خویش که با انتحار و مصرف مواد مخدر به پایان رسید و با فیلم‌نامه‌ای نیمه‌تمام از زندگی رزا لوکزامبورگ و به شکل سینمایی، مرگ خویشتن را به اجرا گذاشت. شبیه به همان انتخاب هستی‌شناسانه شخصیت چارلز در فیلم برسون که گویی سوژه حقیقی دوران معاصر است؛ همان که در مواجهه با سرمایه‌داری و مبارزه با آلودگی زیست‌محیطی آن، شکست را می‌پذیرد و جوانی معتاد را اجیر می‌کند تا با شلیک گلوله، زندگی او را به پایان برساند. ضارب حتی اجازه نمی‌دهد چارلز مانیفست خویش را در چرایی این انتخاب بیان کند. شلیک دو گلوله، پایانی است بر این جوانی ازدست‌رفته. از نظر فاسبیندر، قهرمان این دوران کسی است چون چارلز، نه عده‌ای فرصت‌طلب که با ژست‌های به‌اصطلاح رادیکال، مانند شخصیت‌های فیلم «نسل سوم» در انتها کارشان به تغییر هویت، پوشیدن لباس دلقک‌ها و بمب‌گذاری در مکان‌های عمومی و گروگان‌گیری ختم شود. بی‌آنکه مازادی سیاسی یا دستاوردی اخلاقی نصیب جامعه شود. حتی گروگان‌‌گرفتن مدیر شرکت فروش تولیدات امنیتی و درخواست آزادی تمام زندانیان سیاسی، بیش از آنکه امری سیاسی باشد، در راستای یاری‌رساندن به همان شرکت‌های فروش تجهیزات امنیتی است که در سایه رونق اقتصادی و کم‌شدن اقدامات تروریستی، کاروبارشان کساد شده و در خطر زیان و ورشکستگی قرار گرفته‌اند. به لحاظ فرمال و از یک منظر زیباشناسی سینمایی، فاسبیندر فاصله‌مندی خویش را با کارگردان مؤلف مانند برسون نشان داده و بیش‌وکم، به‌جای کمال‌گرایی، با حاشیه‌روی و حتی می‌شود گفت تعمد، روایتی پرایراد و گاه تباه‌شده ارائه می‌دهد، چراکه فرم قرار است اضطراب، یأس و حرمان زمانه را بازتاب دهد و چندان به امر استعلایی گشوده نباشد. اینجا با فاسبیندری طرف هستیم که منتقد ابتذال نسل سوم، اما از جهاتی شبیه آنهاست؛ کسی که موجودی اضافی، منحرف و میل‌ورز تا حد جنون فرض شده و با نظم بوروکراتیک آلمان غربی دهه 70 میلادی سر سازگاری ندارد. بنابراین شتاب‌زدگی و آماتوریسم روایت فیلم، یک انتخاب سیاسی و تا حدی انتقادی نسبت به ثبات زمانه است. فاسبیندر از یک منظر درون‌ماندگار به نقد وضعیت سیاسی می‌پردازد. او با حمله به مردمانی که گرایش به محافظه‌کاری دارند و آرمان‌های طبقه‌متوسطی‌شان یادآور دوران رایش سوم است، مرزبندی سیاسی خویش را آشکار می‌کند. اوج این مسئله در کلاس درس تاریخ میان استاد جوان و دانشجویان بر سر زمینه‌های انقلاب 1848 فرانسه بیان می‌شود. نسل جدید معتقد است رفتار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مردمان طبقات متوسط شباهت دارد به آرمان‌های فاشیسم هیتلری در احترام به قانون، ارزش‌های خانواده و تبعیت از دولت. حال می‌توان به وضعیت اینجا و اکنون ما پرداخت. درواقع در زمانه معاصر و بعد از بیماری عالم‌گیر، چگونه می‌توان دست به کنش زد و انتقادی بود و گرفتار ابتذال نشد. تئاتر این‌روزهای ما، در آستانه بازگشایی مجدد سالن‌ها، بار دیگر می‌تواند به ساحت این قبیل مباحث ورود کند و در باب چرایی و چگونگی تولید آثار هنری، در دوران تازه تأمل کند. بی‌شک مناسبات دیگری در حال شکل‌گرفتن است؛ تئاتری که ژست‌های تازه می‌طلبد و بازنمایی دیگرگون از طبقات اجتماعی؛ کارگران، طبقات متوسط و فرادستان سیاسی و اقتصادی. هرچه هست، دوران جدیدی در حال برآمدن است که زیباشناسی دیگری را طلب می‌کند؛ دورانی که انسان‌هایش ماسک می‌زنند، فاصله اجتماعی را در حد توان رعایت می‌کنند و برای بقا، محتاطانه تلاش می‌کنند. خلق سوژه‌های رادیکال و تاریخ‌ساز در دل این محافظه‌کاری، کاری است بس دشوار و تا حدی ناممکن. گو اینکه نظام دانش و گفتار پزشکی، به یاری انسان آمده تا روایت طاعونی کامو تکرار نشود، اما شوربختانه، وضعیت تازه به انقیاد بیشتر انسان و نظارت بیشتر نظم سیاسی در تمامی جهان منجر شده. عرصه‌های آزادی محدود و عدالت جمعی از رمق افتاده است. تئاتر این روزها، نمی‌تواند به این حقایق بی‌اعتنا باشد. اعتراض مردمی به کشته‌شدن مردی رنگین‌پوست در آمریکا، اشارت و بشاراتی است از برآمدن دوباره مفهومی مانند مردم. با اجراگری تازه و نابهنگامی‌های امیدبخش. تئاتر حقیقی دوران معاصر که از نسل سوم در حال عبورکردن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.