چرخش قرن و بياعتنايي به اين رويداد مهم
حسين ايمانيجاجرمي
سال 1399 اگرچه همراه با کرونا شروع شد و زندگي معمول به اين سبب مختل شد اما اين سال آخرين سال از قرن بسيار پرماجرا و همراه با شگفتي چهاردهم هجري خورشيدي براي کشور ايران محسوب ميشود. در اين قرن ملت ايران تحولات، نوآوريها و تجربههاي تلخ و شيريني را همچون پايان حکومت قاجاريه و رويکارآمدن حکومت پهلوي در سال 1304، تأسيس دانشگاه تهران در سال 1313، اشغال ايران از سوي متفقين و تبعيد شاه وقت در سال 1320، مليکردن صنعت نفت به همت دکتر محمد مصدق و سرنگوني دولت او با کودتاي آمريکايي-انگليسي 28 مرداد در سال 1332، اصلاحات ارضي در ابتداي دهه 1340، قيام 15 خرداد در 1342، رويداد انقلاب اسلامي در سال 1357، تأسيس جمهوري اسلامي و پايان حکومت پادشاهي در ايران در سال 1358، جنگ تحميلي عراق عليه ايران در سال 1359، تخريبهاي گسترده در مناطق غربي و جنوبي کشور و مهاجرتهاي گسترده ناشي از آن به دنبال جنگ و هزاران رويداد بزرگ و کوچک ديگر را که در اين مجال فرصت حتي نام بردن از آنها نيست، از سر گذراند.
اگر موقعيتي که در آن قرار داريم يعني آخرين سال قرني که دارد تمام ميشود در هر کشور ديگري بود، برنامههاي بسياري براي تفکر و بازانديشي در خصوص صدسالي که ملت و کشور از سر گذرانده، گذاشته ميشد. هزاران کتاب، مقاله، همانديشي، بزرگداشت و نقد در سراسر کشور و خارج از کشور به اين مناسبت تدارک ديده ميشد. افسوس که روزمرگي و بحرانهاي متعدد ما را از اين فرصت بينظير محروم کرده است. ترسم از اين است که بعدها مورد ملامت قرار بگيريم که چرا کاري نکرديم و فرصت مرور يک قرن و درسآموزي براي آينده و صد سال بعدي را در زمان درست خود از دست داديم. با اين حال هنوز خيلي دير نشده است. اينها اقداماتي است که بايد از سوي بالاترين سطح دولت انجام گيرد و سياست رسمي براي آن اعلام شود. اين فرصت خوبي براي دولت کنوني هم محسوب ميشود. جامعه ما پس از گذشت يک قرن پرماجرا نيازمند درک تاريخي از موقعيت خود در جهان کنوني است. پرسشهاي مهمي هستند که بايد براي پاسخدادن به آنها کوشيد. در صد سال پيش کجا بوديم و اکنون کجا قرار داريم، چشمانداز ما براي ايران در سال 1500 چيست؟ مهمترين مسائلي که سبب شد کشور در مسير توسعه دچار مشکل شود، چه بودند و چگونه ميشود از آنها در سالهاي آينده پرهيز کرد؟ مهمترين چالشهاي داخلي و آينده براي ما چه اموري هستند؟ چه تدارکات و آمادهسازيهايی براي بحران قرن جديد بايد داشته باشيم؟ جايگاه ما در جهان آينده کجا خواهد بود و در کجاي اين کره خاکي خواهيم ايستاد؟ و دهها پرسش ديگر که بايد درباره آنها و پاسخهاي احتمالي آنها گفتوگو کرد. خوب است به قصهاي آشنا اشاره کنم که به پيرمردي اشاره دارد که در دهي مشغول کاشت درخت گردو بود و پادشاه به قصد شکار اتفاقا از آنجا ميگذشت و او را ديد. پادشاه که از چنين رفتاري به شگفت آمده و معناي کار پيرمرد را درک نميکرد از او ميپرسد که پيرمرد، تو نود سال داري، چراغ عمرت رو به خاموشي است و ثمرات اين درخت را نخواهي ديد، چرا به چنين کار عبثي که فايدهاي براي تو ندارد، مشغول هستي؟ «چندان زنده باشي که برش بخوري؟» پيرمرد به جاي چاپلوسي قدرت و کرنش با خردمندي در پاسخ به شاه کوتهبين ميگويد: «دگران کاشتند و ما خورديم، ما بکاريم و ديگران بخورند». داستان برخورد اين دو نفر ميتواند حکايت دو ديدگاه در اين سرزمين باشد، يکي خودخواه است، همه چيز را براي خود و براي نياز آنياش ميخواهد و نگاهي کوتاهمدت دارد. در مقابل ديگري صاحب قدمتي آميخته با خرد و نگاهش دگرخواهانه و بلند است و آينده را ميبيند. پيرمرد که ميتواند سمبل فرزانگي تاريخي اين کشور باشد اهميت جامعه و تداوم تاريخي آن را ميفهمد، با قدرداني از آنچه از گذشته به او رسيده، به فکر آينده است و براي تحقق آن گامهاي عملي برميدارد. آيندهاي که خود او در آن سهمي ندارد اما سهم آيندگان از امروز برايش مهم است. سال 1399 فرصتي براي گفتوگوي ملي و مدني است. بايد به همه بخشها و گروههاي اجتماعي فرصت داد تا درباره سرگذشت صد سال گذشته خود و انتظاراتي که از آينده دارند، سخن بگويند. بايد تلاش کنيم چشماندازي براي ايران تا صد سال بعد تعريف کنيم. نبايد اجازه داد که روزمرگيها و کوتهبينيهای ناشي از آن فرصت بلندمدتانديشيدن را از ما بگيرد. اگر چنين اقداماتي نکنيم، برچسب جامعه کلنگي و کوتاهمدت همچنان بر پيشاني ما باقي خواهد ماند. *دانشيار مطالعات توسعه اجتماعي دانشگاه تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.