غفلتی که 64 ساله شد
پژمان موسوی
امروز برای جامعه روزنامهنگاران ایرانی یک سالروز مهم است؛ یک شروع، یک نقطه عطف. 64 سال پیش در چنین روزی، نخستین دوره آموزش روزنامهنگاری حرفهای در ایران برگزار شد، در ساختمان قدیمی و خاطرهانگیز روزنامه اطلاعات در حوالی میدان توپخانه تهران. برای شرکت در این دوره آموزشی که در آن برای تدریس از استادان داخلی و خارجی استفاده میشد، شوق زیادی وجود داشت. تا پیش از آن، کوششهای پراکندهای برای برگزاری دورههای حرفهای و آکادمیک روزنامهنگاری از سوی مؤسسات بزرگ مطبوعاتی صورت گرفته بود، اما 24 خرداد 1335 نخستین بروز جدی و همهجانبه این کوششها بود و همین موضوع هم این دوره را به دورهای متفاوت برای روزنامهنگاران و علاقهمندان به روزنامهنگاری تبدیل کرده بود. این دوره، دورههای مشابه و کوششهایی که برای حرفهایشدن و بهرهگیری روزنامهنگاری ایران از آموزشهای آکادمیک روزِ جهانی صورت میگرفت، در سالهای بعد به تشکیل مؤسسه عالی مطبوعات و روابطعمومی و در نهایت دانشکده ارتباطات و روزنامهنگاری منجر شد و روزنامهنگاری معاصر ایران را وارد مرحله تازهای کرد. امروز اما در بیستوچهارم خرداد سال 1399 یعنی 64 سال بعد از آن نقطه عطف، روزنامهنگاری ایران کجا ایستاده است؟ مرور تمام تجربیات این 64 سال، چه در سالهای پیش از انقلاب و چه در سالهای پس از آن، چه آموزههایی برای روزنامهنگاران ایران دارد؟ آیا امروز میتوانیم با قاطعیت از حرکتِ سپهر رسانهای ایران و روزنامهنگاران حرفهای آن بر مدار دانش روز جهانی در عرصه روزنامهنگاری سخن بگوییم؟ آیا اگر به تمام این سالها نگاه کنیم، میتوانیم به این جمعبندی برسیم که روزنامهنگاری ایران همواره مبتنیبر دانش روز ارتباطات و روزنامهنگاری و عمل به استانداردهای آن حرکت کرده است؟ آیا میتوانیم به این پرسش یک پاسخ درست بدهیم که چه میزان از روزنامهنگاری ایران بر اساس تجربه جلو میرود و چه میزان بر پایه ترکیبی از علم و تجربه؟ آیا واقعا روزنامهنگاران ایران از جدیدترین نظریات حوزه ارتباطات و روزنامهنگاری آگاهی دارند و مهمتر از آن به اصول آن عمل میکنند؟ آیا روزنامهنگاران ایرانی میدانند در دانشکدهها و مؤسسات تحقیقاتی و آموزشی روزنامهنگاری چه میگذرد و جدیدترین نظریات این حوزه روی چه چیزهایی تأکید دارد؟ مهمتر از تمام اینها، آیا روزنامهنگاران ایرانی میدانند عمل به قواعد آکادمیک و رعایت استانداردهای حرفهای روزنامهنگاری چگونه میتواند آنها را در خدمتگزاری حقیقت و خدمتگزاری آزادی و در یک کلام دفاع از منافع مردم و مخاطبان یاری رساند؟ این پرسشها و پرسشهایی از این دست، جملگی مسائل مهم و قابلاعتنایی هستند که به نظر میرسد خیلیوقت است فراموش شدهاند؛ انگار که روزنامهنگاران ایران در یک دور تند رقابت افتادهاند که تنها هدف، ربودن گوی سبقت و عمل بر پایه اصل سرعت است؛ آن هم مبتنیبر تجربه صرف. این نه یک ادعا که گزارهای قابل اثبات است که بسیاری از روزنامهنگاران ایران، اساسا پیوندهای معرفتی و آکادمیک خود را با مراکز آموزشی و حرفهای در دنیا قطع کردهاند و واقعا نمیدانند دانش روز روزنامهنگاری چه ویژگیها، کارکردها و آموزههایی برایشان دارد. بخشی از آنها حتی نمیدانند تحریریه فلان رسانه معتبر جهانی که بر پایه آموزههای نوین ارتباطات و روزنامهنگاری اداره میشود، چگونه تحریریهای است و کار در یک رسانه حرفهای از زمان انتخاب سوژه تا لحظه انتشار، چه مسیری را طی میکند و مخاطب کجای این مسیر ایستاده است؟ (اینکه تأکید بر «ندانستن» دارم طبعا اشارهام عدم آگاهی از مجاری دانشگاهی و آکادمیک است وگرنه که اطلاعات ویکیپدیایی را که همگان دارند و اساسا دردی را در این موضوع از ما دوا نمیکند). راه چاره اما چیست؟ چگونه میتوان هم مسلح به دانش روز روزنامهنگاری شد و هم همچنان برای مردم نوشت و مدافع منافع مردم بود؟ به نظر میرسد سرراستترین پاسخ، تعهد حرفهای شخصی و تعهد حرفهای رسانههای معتبر، رسمی و مهم ایران به بهرهگیری از دانش روز آکادمیک و چگونگی پیوند آن با روزنامهنگاری معاصر است. اولی حتی از دومی هم مهمتر است، چراکه اگر ما بهعنوان روزنامهنگار، خودمان را به دانش روز جهانی مجهز و خود را ملزم به رعایت قواعد آن کنیم، رسانههای ما هم متأثر از این تعهد، به این سمت گام برخواهند داشت. طبیعی هم هست که این دانش روز که اینهمه مورد تأکید است، چیزی نیست جز راههایی برای ایفای نقش درستتر، حرفهایتر و متعهدانهتر به مخاطب؛ مخاطبی که همهچیز است و همه تلاشها راهی است برای ایفای مسئولیت حرفهای روزنامهنگاران در جهت منافع مردم که همان مخاطبان بالقوه و بالفعل هر رسانهای را تشکیل میدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.