ضرورت ارتباط با دنیای بیرون
سپیده مسعودینژاد
بحران همهگیر کووید-19، اجبار به حبس خانگی و پیامدهای آن، کاستیهای بسیاری از خانههای امروز را بیشازپیش نمایان کرده است. گزارشهای متعدد که حاکی از افزایش استرس، افزایش مشاجرات خانوادگی و اعمال خشونت علیه افراد خانواده در این دوران است، تلنگری است برای توجه مؤثرتر به کیفیت محیط خانه و تأکید بر این واقعیت که بسیاری از خانههای امروز نهتنها نمیتوانند مأمنی برای ساکنان فراهم کنند؛ بلکه سلامتی ذهنی و روانی آنها را تهدید میکنند. ازجمله جنبههای آزاردهنده حبس خانگی که تبعات جسمی، ذهنی و روانی متعددی دارد، گسستن از دنیای بیرون است. ما همان گاه که در خانه هستیم، از احساس انزوا و محصورشدن بیزاریم و نیاز به نوعی پیوند با دنیای بیرون و محیط پیرامون داریم. در اینجا، مقصود از دنیای بیرون «محیط اجتماعی» و «محیط طبیعی» است. ارتباط با محیط اجتماعی قرنطینه خانگی همه را به سوی فقدان «تعاملات اجتماعی»، دوری از دیگران و حتی محرومیت از یک سلام و احوالپرسی ساده با همسایگان سوق داده است. براساس تحقیقات، خانهای برای ما مطلوب است که به طور همزمان فرصتهایی را برای دو نوع تجربه فراهم کند: یک، حضور در حریم خصوصی خانه و دو، حضور در دنیای عمومی. به بیان دیگر، ما همان گاه که در محیط خانه به سر میبریم، نیاز داریم تا به طور ضمنی با دنیای اجتماعی بیرون از خانه ارتباط بگیریم. پناهآوردن مردمِ جوامع و شهرهای مختلف به بالکنها و پنجرهها برای ارتباط با دیگران و نظاره فعالیتهای بیرون از خانه از میل قوی ما به پیوند با محیط اجتماعی بیرون از خانه و به بیان ساده، بودن در جریانِ آنچه در بیرون میگذرد، حکایت میکند. در این راستا، وجود فضاهای باز و نیمهباز خصوصی خانه که به سمت کوچه، خیابان و عرصههای عمومی همسایگی یا محله نظر میکند (مانند بالکن، تراس، فضای ورودی و بام) یا پنجرههای رو به کوچه، خیابان و عرصههای عمومی همسایگی میتواند ما را ضمن بودن در خلوت خانه به فضای بیرون ارتباط دهد. به این طریق میتوانیم به تماشای زندگی خیابان، رفتوآمد عابران و وسایل نقلیه بنشینیم و حتی با حفظ فاصله ایمن با همسایگان در ارتباط و گفتوگو باشیم. همچنین اگر فضای جلوی ورودی هر خانه بهدرستی طراحی شود، میتواند فضایی مناسب برای حضور ساکنان و نظاره محیط اجتماعی بیرون باشد و حتی مکانی برای پذیرش فرد میهمان در فاصلهای ایمن و در بیرون از خانه فراهم کند. هر خانه نیازمند گشودگیها و فضاهای باز یا نیمهباز خصوصی برای اتصال به دنیای بیرون است. در این راستا، تدابیری برای حفظ خلوت و کنترل اشراف بر این فضاها لازم است تا قابل استفاده بوده و همواره سرزنده باشند. چنانچه در این ایام شاهد بودیم، مردم گوشه و کنار دنیا که از این امکان در خانههایشان بهرهمند بودند، از آن به زیبایی برای تعاملات اجتماعی، ضمن فاصلهگذاری اجتماعی استفاده کردند. ارتباط با محیط طبیعی در کنار محیط اجتماعی، ما نیازمند نوعی پیوند ضمنی با دنیای فیزیکی بیرون از خانهایم؛ یعنی ارتباط با طبیعت، پیوند با چرخه طبیعی شبانهروز و تماشای چیزی متفاوت از آنچه در فضای انسانساخت داخل میگذرد. کار و زندگی متوالی در محیطهای ساختهشده تواناییهای روانی ما مانند ظرفیتهای شناختی و عاطفی را تضعیف میکند؛ یعنی دچار خستگی ذهنی، کاهش کارایی، بدخلقی و افزایش سطح استرس و بیماریهای روانی مرتبط با آن میشویم. گرچه بسیاری از ما توانایی سازگارشدن با این شرایط را داریم و حتی به این شرایط خو گرفتهایم، مطالعات نشان میدهد که این تلاش مداوم برای تحمل شرایط مزبور یا سازگارشدن با آن در طولانیمدت موجب افزایش سطح استرس میشود که خود عامل اختلالات جسمی-روانی متعدد مانند اضطراب و افسردگی است. ازاینرو، بهشدت توصیه میشود که مردم شهرنشین زمان درخورتوجهی را در محیطهای عاری از استرس سپری کنند و مرتبا از منابعی که تواناییهای روانی آنها را احیا میکند، بهره گیرند. احیا به فرایندهایی اشاره دارد که در خلال آن تواناییهای فیزیکی، روانی یا اجتماعی انسان که در تلاش مداوم برای رفع مطالبات زندگی روزمره دچار نقصان شده، بازیافت یا تجدید میشوند. شایان ذکر است که اگر در محیط زندگی روزمره خود از فرصتهایی برای احیای روانی محروم باشیم، بیشتر در معرض ابتلا به استرس مزمن هستیم و در طولانیمدت دچار مسائل جدی در سلامتی ذهنی و جسمی-روانی میشویم. یکی از منابع بسیار مهم و اساسی برای احیای روانی «طبیعت» است. ارتباط با طبیعت منجر به کاهش استرس، افزایش تواناییهای شناختی، بهبود خستگی ذهنی، افزایش کارایی، ارتقای عواطف مثبت و بهبود خُلق میشود؛ بنابراین ما نیازمند ارتباط مداوم با طبیعت هستیم و باید به طور مداوم امکان برقراری این ارتباط را داشته باشیم تا اثرات مخرب زندگی شهری و حضور مداوم در محیطهای ساختهشده کاهش یافته و سلامتی ما ارتقا یابد. بیش از یک قرن است که مزایای شفابخش ارتباط با طبیعت در محیطهای درمانی شناخته شده است؛ اما آنچه روانشناسی امروز بر آن تأکید دارد، بهرهمندی از مزایای احیاکنندگی طبیعت برای ارتقای سلامتی عمومی مردم و حمایت از یک شیوه زندگی بیاسترس و با حداقل اختلالات ذهنی است. به این منظور، باید دسترسی به محیط طبیعی در زندگی روزمره به سهولت و به طور پیوسته میسر باشد. براساساین شیوههای طراحی شهرها و ساختوساز باید بهگونهای شود که برای همه افراد امکان استفاده از محیطهای طبیعی به طور مکرر فراهم شود. اما گذشته از شرایط کنونی که به قرنطینه خانگی گرفتار شدهایم، ما زمان درخورتوجهی را در خانه سپری میکنیم. از یک سو زمان و امکانات کافی برای سفرهای پیاپی به محیطهای طبیعی را نداریم و از سوی دیگر، گرفتارشدن در ترافیک و آلودگی اثرات سودمند ارتباط با این محیطها را کاهش داده یا از بین میبرد. این نکته شایان توجه است که اگر مجبور باشیم برای ارتباط با طبیعت مسافتی بیش از سه دقیقه را طی کنیم، معمولا فاصله بر نیاز ما به ارتباط با طبیعت غلبه کرده و درصدد رفع آن اقدامی نخواهیم کرد؛ یعنی برای پاسخ به نیاز فطریمان به ارتباط مداوم با طبیعت به محیط طبیعی در بلافصل خانه نیازمندیم. بنابراین هر خانه، چه خانه ویلایی باشد و چه یک واحد آپارتمانی، به فضای باز یا نیمهباز خصوصی نیاز دارد- مانند حیاط، تراس، بالکن، پاسیو، یا بام- تا طبیعتی در مقیاس کوچک فراهم کند و فرصتهای مکرر برای ارتباط با عناصر طبیعی، سبزینگی، آب، هوای تازه، نور آفتاب و دنیایی متفاوت از آنچه در فضای داخل میگذرد، در اختیار ساکنان بگذارد. چنین فضایی باید هم از نظر بصری و هم از نظر فیزیکی از فضای داخل قابل دسترس باشد، مبلمان مناسب برای استفاده و اندازه و تناسبات کاربردی و امکان پرورش سبزینگی داشته باشد؛ بهطوریکه بخشی از زندگی روزمره شده و دستکم جایی برای نشستن، کارکردن یا استراحت فراهم کند. علاوه بر آنچه ذکر شد، چنین فضایی فرصتهای بالقوهای برای «گیاهکاری» و باغبانی در خانه فراهم میکند. پدیده همهگیر کووید-19 و پیامدهای احتمالی آن بر شیوه زندگی در آینده دور و نزدیک، ما را به شروع گیاهکاری در محیط خانه ترغیب میکند تا به اندازهای از خودکفایی در پرورش بخشی از سبزیجات مورد نیازمان دست یابیم. این مهم گامی اساسی در راستای حرکت به سمت سکونتگاههای پایدار است. همچنین، گیاهکاری و باغبانی در محیط خانه مزایای متعددی به همراه دارد؛ مانند مزایای زیباییشناختی و خواص غذایی گیاهان، سبزیجات و درختان. ارتقای سلامتی جسمی و روانی (مانند عزت نفس، خوداتکایی، فعالیت جسمی) و مزایای اجتماعی. درباره مزایای اجتماعی، میتوان به این مهم اشاره کرد که نهتنها باغبانی به واسطه حضور افراد در فضاهای باز و نیمهبازِ خصوصی خانهشان میتواند موجب افزایش تعاملات اجتماعی در میان همسایگان (حتی در یک فاصله امن) شود؛ بلکه حضور متناوب ساکنان در اینگونه فضاها موجب نظارت غیرمستقیم ایشان بر عرصههای میانه در مجموعه همسایگی میشود. این امر خود کاهش میزان وقوع جرم در اینگونه فضاها را به دنبال دارد که اساسا در مالکیت فرد خاصی نبوده و قابلیت جرمخیزی بالایی دارند. در راستای تأمین نیاز مکرر و مداوم با عناصر طبیعی، نباید مزایای حضور گیاهان در فضای بسته یا همان «گیاهان آپارتمانی» را از یاد ببریم. مطالعات گویای آن است که گرایش ما به گیاهان آپارتمانی، فراتر از یک عنصر تزیینی و دکوری، به دلیل مزایای روانی آنها مانند کاهش استرس است. گیاهان آپارتمانی بهعنوان عناصر طبیعی همیشه حاضر در محیط زندگی میتوانند احوال روحی-روانی ما را بهبود بخشند. دیگر ویژگی اساسی در خانه که ارتباط ساکنان خانه را با دنیای بیرون حفظ میکند، «نور طبیعی» است. قرارگیری در معرض نور طبیعی ما را به طور ضمنی با چرخه شبانهروز و ریتمِ طبیعی دنیای بیرون پیوند میدهد. قرارگیری در معرض الگوی طبیعی نور و تاریکی در طول شبانهروز برای حفظ سلامتی ضروری است. به این ترتیب که نور طبیعی، با کنترل ترشح هورمونهای حیاتی ملاتونین و سرتونین، نقش اساسی در حفظ ریتم طبیعی بدن یا ساعت بیولوژیک بدن دارد. درنتیجه، چرخه خواب و بیداری را تنظیم کرده و از این طریق به طور درخورتوجهی بر سطح هوشیاری در روز و کیفیت خواب در شب تأثیر میگذارد؛ بنابراین میزان دریافت نور طبیعی بر بیماریهای افسردگی و اختلالات عاطفی فصلی (SAD) تأثیرگذار است. دریافت نور طبیعی سطح هورمون کورتیزول- یعنی هورمونِ استرس- را تنظیم کرده و از این طریق، بر میزان استرس و بالطبع بیماریهای جسمی و روانی گوناگون تأثیر میگذارد. همچنین دریافت نور طبیعی با ایجاد تعادل میان سه هورمون یادشده حالات خُلقی انسان را متأثر میکند. در نتیجه، موجب افزایش کارایی و بهبود فعالیتهای ذهنی میشود. در مجموع، دریافت نور طبیعی کافی موجب احساس هیجان، هوشیاری، افزایش تمرکز و کارایی و کاهش استرس شده و محیطی که فاقد نور طبیعی و وابسته به نورپردازی مصنوعی است، باعث کسالت، ملالت و خستگی، کاهش تمرکز، استرس، کجخُلقی و زودرنجی میشود. ازاینرو برخورداری از نور طبیعی شاخصهای اساسی برای خانه سالم است. خانه باید با نور خورشید و نور طبیعی روشن شود و این ویژگی اساسی در خانهها نباید قربانی روند فشردهسازی شهرها شود؛ هرچند این روند مزایایی برای رسیدن به پایداری به همراه داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.