تکنولوژی مدرن و اخلاق
سینا فلاحزاده راستهكناري
آیا با چارچوبهای فلسفههای اخلاق قدیمی که قدمت بعضی از آنها به دوران باستان میرسد میتوان به چالشهای برآمده از تکنولوژی مدرن پاسخ گفت؟ اصولا تکنولوژی مدرن چه چالشهایی در زیست اخلاقی ما ایجاد میکند؟ مهمترین این چالشها کدماند و پرداختن به آنها چه ضرورتی دارد؟ چرا تکنولوژی مدرن نیاز به تأملات فلسفی و اخلاقی جدید دارد؟ راهحلهای پیشنهادی نظریهپردازان معاصر برای رویارویی با معضلات جدید برآمده از رشد تکنولوژیکی چیست؟ آیا تکنولوژی ذاتا مهارناپذیر و خطرناک است؟ یا میتوان به نوعی از رویکردهای تکنولوژیکی دست یافت که افسار آن در اختیار انسان باشد؟ در این مقاله میکوشیم دیدگاههای «هانس یوناس» فیلسوف آلمانی قرن بیستم در مورد ضرورت درانداختن طرحی نو در باب چالشهای اخلاقی عصر تکنولوژیکی حاضر را به اختصار مرور کنیم. «هانس یوناس» از شاگردان «هایدگر» بود، اما پس از پیوستن «هایدگر» به حزب نازی به یکی از منتقدان سرسخت او بدل شد. البته اختلافات فکری «هانس یوناس» با «هایدگر» تنها به این گرایش سیاسی «هایدگر» مربوط نبود و او به جنبههای دیگری از اندیشه «هایدگر» که به قول «یوناس» راه را برای رسوخ پوچگرایی به اندیشه او باز گذاشته بود اعتراضاتی بسیار جدی داشت. در اینجا قصد ورود به جزئیات اختلافات فکری او با «هایدگر» را نداریم و تنها به جنبههایی که به بحث جایگاه تکنولوژی در اندیشه اخلاقی معاصر مربوط میشود، بسنده خواهیم كرد. «یوناس» در اوایل کار فکریاش به بررسی جنبههای گوناگون تأثیر گنوستیسیسم بر تاریخ اندیشه اروپایی میپرداخت، اما با سر کار آمدن «هیتلر» و قدرت گرفتن نازیها و پس از آن شروع جنگ جهانی دوم که منجر به تجربه نزدیکی با مرگ برای بسیاری از جهانیان شد خط فکری «یوناس» به سمت مسائلی نظیر پوچگرایی در اندیشه مدرن، فلسفه اخلاق مدرن، زیستشناسی فلسفی، فلسفه تکنولوژی و همین طور اخلاق در عصر تکنولوژیکی تغییر کرد. در همین راستا او به انتشار آثاری نظیر «پدیده حیات» و «ضرورت مسئولیت» در دهههای بعد پرداخت تا چالشهای اخلاقی تکنولوژی را از دید فلسفه حیات و فلسفه تکنولوژی خود به بحث بگذارد.
فلسفه به مثابه موضوعی برای اخلاق «یوناس» در مقالهای با عنوان «تکنولوژی به مثابه موضوعی برای اخلاق» میکوشد تا نشان دهد چرا باید تکنولوژی مدرن را به صورت موضوعی ویژه در کاوشهای اخلاقی وارد کنیم. به نظر او تکنولوژی از آنجایی که یکی از جلوههای اعمال قدرت انسان و یکی از ساحتهای مهم کنش انسان مدرن است باید حتما در ملاحظات اخلاقی ما جایگاه ویژهای داشته باشد. او برای نشان دادن اینکه تکنولوژی مدرن یک فرم خاص از کنش انسانی و از این جهت درخور اعتنای ویژه است چند نکته را متذکر میشود: 1- ابهام در پیامدهای طولانیمدت کنشهای تکنولوژیکی: داشتن هر ظرفیت یا توانایی به خودی خود میتواند «خوب» باشد و این بستگی به استفادههای ما از آن ظرفیت خاص در جهت اهداف «خوب» یا «بد» دارد. برای مثال اینکه ما توانایی گفتار داشته باشیم خوب است، اما استفاده از این توانایی در جهت تحقیر شخصیت یک فرد بدون هیچ دلیلی اخلاقا خوب نیست. طبیعتا «یوناس» در اینجا هیچ تلاشی نمیکند تا وارد دالانهای پیچ در پیچ فرااخلاق معاصر شود و توضیح دهد که منظورش از خوب و بد چیست و یا به لحاظ هستیشناسانه و شناختشناسانه موضع او در مورد خواص اخلاقی و گزارههای اخلاقی چیست. بسیاری از این مباحث در زمانی که «یوناس» این مقاله را مینوشت اصلا مطرح نشده بودند. تنها نکتهای که او در این مرحله سعی دارد بر روی آن تأکید کند این است که بسیاری از تکنولوژیها حتی اگر هیچ نیت بدی پشت استفاده از آنها نباشد در طولانیمدت میتوانند پیامدها و نتایج زیانبار قابلتوجهی ایجاد کنند که نمیتوان نسبت به آنها بیتفاوت بود. مثالهایی از این دست بسیار زیادند که ما را ناگزیر میکنند در هر برخورد با تکنولوژی در کنار فوایدی که برای ما دارد به زیانهای طولانیمدت آن بهخصوص برای محیط زیست و نسلهای آینده توجه کنیم. به عنوان یک مثال ساده ممکن است ما به نوعی آفتکش دست پیدا کنیم که به نحوی قابل توجه محصولات کشاورزی ما را بیشتر کند، اما باید به این مسئله نیز توجه کنیم که مصرف این آفتکش آیا ممکن است تنوع زیستی محیط را با خطر مواجه کند یا برای مثال در طولانیمدت در صورت انباشتگی در بافتهای بدن انسان در تولید بیماریهای سخت برای خود او یا برای فرزندان و نسلهای آینده نقشی داشته باشد. با یک ملاحظه کوتاه همین جا میتوان دانست که تکنولوژی مدرن از این دیده نتیجهگرایانه تفاوت عمدهای با تمام چالشهای اخلاقی سنتی پیش روی انسان دارد. در مقابل تکنولوژی مدرن در بسیاری از موارد نمیتوان نتایج طولانیمدت را در نظر نگرفت. این در ذات تکنولوژی مدرن نهفته است که ضریب نفوذش در زمان و مکان و میزان تأثیرات منفی احتمالیاش بسیار بالاتر از جنبههای دیگر کنش انسان است. البته این نکته که «هانس یوناس» انگشت تأکید را بر روی آن مینهد با آنچه که به عنوان «محذور استفاده دوگانه» (Dual use dilemma) از علم و تکنولوژی مطرح میشود، تفاوت دارد. معمای استفاده دوگانه ناظر به تکنولوژیهایی است که در صورتی که استفادهکنندگان آنها اراده کنند و وارد مسیر استفاده مخرب از آنها شوند، میتوانند نتایج فاجعهبار بیافرینند. اما آنچه «یوناس» میگوید در واقع در مورد تکنولوژیهایی که استفادههای دوگانه قابل توجه ندارند و تنها آنها را به استفادههای مثبتشان میشناسیم نیز صادق است. 2- تأثیرات عمیق و بیسابقه تکنولوژی مدرن: نکته دیگری که «یوناس» برای نشان دادن اینکه تکنولوژی مدرن یک مسئله خاص برای اخلاق است بر آن تأکید میکند همان مسئله «اندازه» است که در قسمت قبل یک اشاره کوتاه به آن داشتیم. تکنولوژی مدرن حتی در اندازههایی که به ظاهر نسبت به ظرفیت کلی طبیعت اندک مینمایند میتواند بهطور کامل از حد تحمل خارج شود و عواقب فاجعهبار بیافریند. این بصیرت «یوناس» بسیار شبیه آن چیزی است که نظریهپردازان تئوری آشوب در دهههای بعد از آن سخن به میان آوردند یعنی اثر «بال پروانهای». البته «یوناس» با توجه به رابطه خوبی که با علوم طبیعی داشت میتوانست شمهای از آن را متوجه شده باشد، اما اینکه نکتهای شبیه به آن را در اینجا پیش میکشد در نوع خود جالب توجه است. «یوناس» میگوید اینکه با توجه به رشد سریع تکنولوژی باید در اندازههای کوچک هم مواظب رفتارمان در قبالش باشیم بُعد جدیدی به ملاحظات اخلاقی ما میافزاید که بهطورکلی در محاسبات سنتی اخلاقی غایب بوده است. در اینجا دو نکته وجود دارد که شایسته است به تفکیک به آنها بنگریم یکی اینکه وقتی نوعی از تکنولوژی به جهان مصرف سرمایهداری معرفی میشود درست است که در اندازههای کم ممکن است اتفاقی نیفتد، اما باید این را هم در نظر بگیریم که هیچ سازوکار کنترلی وجود ندارد که تولیدکنندگان سرتاسر جهان را متقاعد کند که تمام دنیا را از آن پر نکنند! اگر از وسیلهای خاص صد نسخه وجود داشته باشد ممکن است مشکلی پیش نیاید، اما اگر مردم دنیا خوششان آمد و هرکسی اراده کرد یکی از آن وسیله داشته باشد و سپس سرمایهداران برای کسب سود بیشتر کارخانههای تولید آن را در سرتاسر جهان راه انداختند و واقعا توانستند با قیمت مناسب یک دستگاه از آن وسیله را برای هر نفر روی زمین تولید کنند، چطور؟ چه کسی میتواند جلودار خودکاری این سیستم جهانی سودمحور باشد؟ آسیب انباشته این دستگاه مدرن را چه کسی مدیریت خواهد کرد؟ این مسئله را البته میتوان از دیدگاه نظریه آشوب نیز بررسی کرد، اما نکته دوم مستقیما به نظریه آشوب مرتبط است: تأثیرات تکنولوژی مدرن واقعا بهگونهای است که از بعضی وسایل حتی اگر چند نسخه هم وجود داشته باشد ممکن است کل طبیعت یا بخشی از آن را با مخاطرات جدی مواجه کند. با توجه به بصیرت «هانس یوناس» و تأییدی که از نظریه متأخر آشوب و نظریه سیستمهای پیچیده میتوان برای آن یافت باید ملاحظات اخلاقی تکنولوژیکی را از سنخی کاملا خاص و بیسابقه در تاریخ بشر به شمار بیاوریم زیرا نمیتوانیم به راحتی آینده را قربانی سودهای کوتاهمدت اکنون خود کنیم، آن هم سودهایی که به قول «یوناس» برخاسته از «نیازهای خودساخته ما» هستند. اینجاست که به مهمترین تز دوران دوم کار فکری «هانس یوناس» میرسیم: اخلاق مسئولیت. ما با توجه به پیامدهای گسترده تکنولوژیهایی که در دسترس داریم در قبال تأثیری که این تکنولوژیها بر روی نسلهای آینده میگذارند «مسئولیت» داریم. چنین مسئولیتی به جرئت در هیچ برههای از تاریخ بشر مانند عصر تکنولوژیکی حاضر وجود نداشته است زیرا نیاکان ما از تولید آثاری که بتواند به کلیت طبیعت و زندگی آسیبهای جدی وارد کند بهطورکلی ناتوان بودند. اما ما در عصر «دکتر استرنج لاو»ها زندگی میکنیم. در دورانی که امکانات گستردهای برای تأثیرگذاری بر تمام طبیعت و یا آینده بشر را بهطور کامل دارا هستیم، آن هم متأسفانه فقط به صورت منفی! یعنی در موارد مثبت چندان نمیتوانیم امیدوار باشیم که تأثیرات پایداری بگذاریم که حق انتخاب را از نسلهای آینده بگیرد و آنها را مجبور کند تا از مجموعهای از رفتارهای منفی دوری کنند (البته فعلا نمیتوانیم! ممکن است یک روز توانایی ما به جایی برسد که بتوانیم ژنها و زمینههای مربوط به رفتارهای شرارتآمیز را بهطور کامل از نسلهای آینده حذف کنیم!) اما در موارد منفی میتوانیم آنها را چنان گرفتار کنیم که دیگر توانایی انتخاب نداشته باشند. مسئولیت همراه با قدرت میآید. ما در قبال نسلهای آینده مسئولیت بیشتری نسبت به آنچه گذشتگان در قبال ما داشتند داریم چون قدرت بیشتری داریم و پیشرفت تکنولوژی یعنی افزایش این قدرت و مسئولیت. 3- گسترش قدرت تأثیرگذاری بر روی سایر موجودات زنده: تکنولوژی مدرن قدرت تأثیرگذاری بیسابقه بر روی زندگی سایر موجودات زنده را به انسان اعطا کرده است. تمام چارچوبهای اخلاقی شناختهشده مهم در جهان غرب تا قبل از برآمدن تکنولوژی بر روی روابط انسان با انسان متمرکز بودند هرچند در تمامی تمدنها ازجمله تمدنهای اسلامی، شرقی و اروپایی میتوان مواردی از دستوراتی را یافت که دامنه اخلاق را به همزیستی با سایر جانداران نیز گسترش میدهند، اما وجه غالب آموزههای اخلاقی کماکان بر روی روابط انسانها با هم استوار بوده است. اخلاق امروزی ما بهویژه با توجه به آنچه که از جنگ جهانی اول به این سو به آن دست یافتهایم دیگر نمیتواند و نباید روی این انسانمحوری متمرکز باشد بلکه به نحو جدیدی (شاید این بار باز هم به خاطر خیر و صلاح خود انسان) باید تمام زیستکره با تمام پیچیدگیهای روابط حیاتی موجود در آن در ملاحظات اخلاقی ما مطرح شوند. البته نظر «یوناس» در این مورد به هواداران اکولوژی عمیق که زندگی را به خودی خود دارای ارزش میدانند نزدیکتر است تا به صرف ملاحظه خیر و صلاح آینده کلیت انسانها چراکه این دومی، در تحلیل نهایی، در اولی نهفته است. در هر صورت آنچه «یوناس» میخواهد بگوید این است که پیشرفتهای قابل ملاحظه تکنولوژی و قدرت بیمهار آن را نمیتوان بدون در نظر گرفتن عواقب طولانیمدت و گسترده آن برای سایر گونههای حیاتی برای رسیدن به سودآوریهای کوتاهمدت به خدمت گرفت. این نحوه در نظر گرفتن سایر حیوانات و اصولا کلیت طبیعت چنانکه گفتیم در نظریههای قبلی اخلاق بهطورکلی غایب است زیرا دلیلی برای پرداختن به آن در ابعاد گسترده وجود نداشت و خود انسان هنوز به یکی از نیروهای مخرب گسترده در طبیعت تبدیل نشده بود. انسان در جهان پیشامدرن میتوانست طبیعت را به نحوی جدا از تأثیرگذاری خود و بیتوجه به آن بداند. «یوناس» در این مرحله حفاظت از تنوع زیستی را که در قالب یک استخر ژنی بزرگ در طول میلیونها سال تکامل به وجود آمده است نیز یکی از وظایف نوظهور و بیسابقهای میداند که بسط قدرت تکنولوژیکی مدرن، ما را ملزم به رعایت آن میکند. این دقیقا همان نقطهای است که اخلاق محیط زیست در قالب اصل مسئولیتپذیری وارد اندیشه «یوناس» میشود. لزوم توجه به تکنولوژیهای ظاهرا بیآزار آنچه تا اینجا گفتیم در واقع نظر «یوناس» درباره این امر بود که چرا تکنولوژی مدرن یک مورد خاص جدید برای تأملات اخلاقی ماست و چرا باید در پرتو اصولی یکسره جدید به آن بنگریم. اما «یوناس» در ادامه بررسی خود میل دارد که نکتهای دیگر در مورد تکنولوژیهایی که در نظر اول مفید هستند، اما استفاده از آنها میتواند تولید اثرات مخرب قابل توجه کند به زبان بیاورد. وقتی به تکنولوژیهای پیشامدرن مینگریم به راحتی میتوانیم تشخیص بدهیم که کدامیک استفاده بد و کدامیک استفاده خوب دارند؛ برای مثال شمشیر استفاده بد دارد و گاوآهن استفاده خوب. البته این به این معنی نیست که ذاتا از شمشیر نمیتوان استفاده خوب کرد و یا اینکه گاوآهن هیچ استفاده منفیای ندارد. واقعا نمیتوان از جهان ابزارها و تکنولوژیها یک نگاشت یک به یک به جهان اهداف بد و خوب متصور شد و یک ابزار را طوری طراحی کرد که تنها محدود به یکی از این استفادههای مثبت و منفی بشود. حتی میتوان برای بمبهای اتمی ابرقدرتها نیز استفادههای مفید متصور بود. برای مثال حالتی را فرض کنید که شهابسنگ بزرگی به سوی زمین در حرکت است و انسانها مجبورند با استفاده از بمب اتمی آن را متلاشی کنند یا از مسیرش منحرف كنند. اما برای سادهتر شدن تحلیلمان فرض میکنیم که نیت اولیه طراحی و استفاده از ابزار در اینجا مدنظر باشد. در مورد تکنولوژی مدرن مسئله این است که ممکن است ابزارهایی که استفادههای شیطانی کاملا قابل توجه دارند به دلیل ترس فراوانی که از بهکارگیری آنها وجود دارد واقعا در حالتی مهارشده قرار بگیرند و استفادهای به جز برای ایجاد توازن قدرت و بازدارندگی از آنها نشود (ماجرای سنگ بزرگ به علامت نزدن)، اما تکنولوژیهای ظاهرا مفید که اثرات مخرب جزئی و قابل صرفنظر کردن دارند به نحوی گسترده و فریبنده مورد استفاده قرار بگیرند و برخی فیدبکهای مثبت (چنانکه در مثال مربوط به سودآوری به آن اشاره کردیم) بر خطرات روزافزون استفاده از آنها بیفزایند. به وجود آمدن تکنولوژی مدرن در این حالت یک پیچیدگی بزرگ به ملاحظات مربوط به آزادی انسان و اخلاق افزوده است. به نظر «یوناس»: «مؤلفه ظالمانه تکنولوژی معاصر که ما را بنده آنچه خود ساختهایم میکند و مجبور میسازد تا آن را چندین برابر كنیم جدای از اینکه آن تکنولوژیها استفاده خوب یا بد داشته باشند به خودی خود یک چالش اخلاقی پیش روی ما قرار میدهد». در چنین وضعیتی است که «برای حفظ استقلال عمل، کرامتِ از آن خود بودن و اجازه سروری به ماشینهای ساخته دست خود ندادن مجبوریم جلوی رم کردن تکنولوژی را بگیریم».
«یوناس» تلاش میکند تا نشان دهد که اولا چرا تکنولوژی مدرن یک چالش جدید برای اخلاق ایجاد میکند و ثانیا در برخورد با این چالش جدید چه مسائلی را باید در نظر بگیریم. پیشنهاد دقیق او برای جبران ناکارآمدی دستگاههای قبلی اخلاقی بهطور مفصلتر در کتاب «ضرورت مسئولیت» مطرح میشود که همزمان با اوج جنبشهای فکری مربوط به اخلاق محیط زیست در اواخر دهه هفتاد میلادی منتشر شد. بررسی دقیقتر آن کتاب، آبشخورهای فکری و راهحلهای پیشنهادی «یوناس» را به ما نشان خواهد داد. این کار را به فرصت دیگری موکول میکنیم. البته چنانکه گفتیم میتوان نشان داد که مؤلفههایی نظیر لزوم احترام به طبیعت حتی بدون توجه به پیامدهای ناگوار احتمالی رشد تکنولوژی در بسیاری از فرهنگها ازجمله فرهنگ ایرانی-اسلامی وجود دارد. اما وجود این مؤلفههای پراکنده به تنهایی برای رویارویی با چالشهای عظیم ایجادشده توسط تکنولوژی مدرن کافی نیست و در این زمینهها همیشه نیازمند درانداختن طرحی نو هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.