|

مروری بر «ناتان خردمند» گوتلهُلد افرایم لسینگ

آن‌سوی واقعیات تاریخی

شرق: «ناتان خردمند» عنوان نمایش‌نامه‌ای از گوتلهُلد افرایم لسینگ است که چندی پیش با ترجمه علی‌اصغر حداد در نشر لاهیتا منتشر شده است. این نمایش‌نامه در پنج پرده روایت می‌شود و بار نخست در 1779 منتشر شده و در 1783 نیز برای نخستین‌بار روی صحنه رفت. حداد، مترجم آلمانی که سال‌هاست آثار ارزشمندی از ادبیات آلمان را به فارسی درخوری برگردانده است، مقدمه‌ای خواندنی نیز بر کتاب نوشته و در آن به روزگار نویسنده و زمینه‌ تاریخی که این اثر را شکل داده پرداخته است. نوشته‌شدن نمایش‌نامه «ناتان خردمند» حکایت دورودرازی دارد. درواقع گوتلهُلد افرایم لسینگ، انگیزه نوشتن این نمایش را از یک ماجرای واقعی می‌گیرد که او به واسطه شغل خود با آن مواجه می‌شود. ماجرایی که به خلق شخصیت «ناتان» و این نمایش منجر شده در مقدمه مترجم کتاب آمده است. حداد می‌نویسد «محتوای روشنگرانه این اثر مستقیما با فعالیت لسینگ در مقام کتابدارِ کتابخانه ولفن بوتل در ارتباط است. اولیای کتابخانه ولفن بوتل به لسینگ مأموریت دادند برخی از آثار موجود در گنجینه کتابخانه را آماده انتشار کند. لسینگ در چارچوب نشر این آثار برگزیده، بخش‌هایی از آپولوژی، اثر مهم و جنجال‌برانگیز ساموئل رایماروس را هم منتشر کرد». چنان‌که مترجمِ «ناتان خردمند» می‌نویسد رایماروس رساله آپولوژی را از سال 1736 تا 1768 به موازات آثار رسمی خود نوشته اما جرئت نمی‌کند در زمان حیاتش آن را منتشر کند، زیرا بر این گمان بوده که در آن دوران، کلیسا و فقیهان مسیحی تاب تحمل آرای او را ندارند. پس از خیر انتشار رساله‌اش می‌گذرد و آن را به زمانی موکول می‌کند که اذهان آمادگي مواجهه با چنان آرایی را داشته باشند، گویا امید رایماروس به آینده‌ای بوده که سرانجام فرامی‌رسد. در روایت حداد آمده است که فرزندان رایماروس رساله پدر را به دست لسینگ می‌رسانند تا او امید پدرشان را محقق کند. لسینگ نیز از سال 1774 به مرور زمان بخش‌هایی از این رساله را با عنوان «پاره‌نوشته‌های یک ناشناس ولفن بوتلی» منتشر می‌کند و حاضر نمی‌شود نام نویسنده‌اش را فاش کند. انتشار همین پاره‌نوشته‌ها سروصدای بسیاری به‌پا کرد و برخی از کشیشان به محتوای این نوشته‌ها تاختند تا آن حد که در پی اعتراض شدید ادامه انتشار پاره‌نوشته‌ها متوقف و سرانجام ممنوع شد. اما لسینگ دست از تلاش برنداشت و سعی کرد به نحو دیگری این آرا و عقاید یا دست‌کم روح آنها را نشر دهد و به‌‌ قول حداد لسینگ «به‌جای آن‌که ناامید شود به عرصه دیگری رو آورد، به ‌گفته خودش میدان نبرد را عوض کرد». این میدان تازه او را به نوشتن نمایش‌نامه‌ای ترغیب کرد که شاید چندان بی‌ارتباط با ایده‌های رایماروس نبود. به‌این‌ترتیب، او نوشتنِ «ناتان خردمند» را آغاز کرد، «اما قرار نبود ناتان فقط یک مشاجره قلمی باشد». ناتان به قالب شعر سپید نوشته شده و وقایع آن در اورشلیم و در دوران جنگ‌های صلیبی رخ می‌دهد، در کانون ادیان جهانی و در شهری که در آن یهودیت و مسیحیت و اسلام با هم روبه‌رو می‌شوند. ماجرای نمایش‌نامه از این قرار است که ناتان، یهودیِ ثروتمند تازه از سفر دورودراز تجاری برگشته است و متوجه می‌شود که دخترش به کمک شهسواری دلاور از میان آتش نجات یافته است چنان‌که ندیمه‌اش آن را یک معجزه می‌داند. در ادامه ماجرایی برای آن شهسوار پیش می‌آید، او که از فرقه‌ای مسیحی است در میدان نبرد اسیر شده و به فرمان سلطان صلاح‌الدین به مرگ محکوم می‌شود اما صلاح‌الدین با دیدن او و یادآوری خاطره برادرش از جان او می‌گذرد. بحثِ میان ادیان در این کتاب محوری است و اوج نمایش در جایی است که ایده اومانیسم خردگرا نیز مطرح می‌شود. دست‌آخر قهرمانان نمایش، یهودی و مسیحی و مسلمان در صحنه آخر یکدیگر را شادمانه در آغوش می‌کشند و به‌رغم گرایش به ادیان مختلف، خود را اعضای یک خانواده می‌دانند. چنان‌که حداد می‌نویسد «لسینگ انسان‌ها را به سرانجامی بهشتی فرامی‌خواند که می‌تواند از تجربه همبستگی بی‌قیدوشرط حاصل شود. البته به عقیده او رسیدن به این هدف تنها در صورت برخورداری از اخلاق فردیِ رها از حزب‌گراییِ غرض‌ورزانه مقدور است: ببین چگونه از کاری نیک، زاییده لحظه‌ای شور و شوق، چه بسیار کارهای نیک به بار می‌آید». شالوده «ناتان خردمند» بر مبنای این باور ایدئالیستی استوار است. «پایان خوشِ اثر حاصل کار نیکی است که ناتان پیش از آغازِ وقایع نمایش‌نامه انجام داده است». ناتان شخصیتی است که همواره از عقل پیروی می‌کند و هم از اخلاق عملی. از خصایص دیگر ناتان «رواداریِ گره‌گشا»ی او است و در طول این نمایش‌نامه این رواداری، نمودی پویا و مبارزه‌جویانه به خود می‌گیرد. ناتان، یگانگی تاریخی ادیان مختلف را به رسمیت می‌شناسد و درعین‌حال از تعهد اخلاقی سخن می‌گوید که در نظرش باید همه پیروان ادیان به آن ملزم باشند. التزامی که نه‌فقط در استدلال عقلانی بلکه در طرز برخورد عملی با پول نیز در داستان خودنمایی می‌کند. ناتان به‌جای رباخواری و حتی قرض‌دادن، با بخشش پول به دیگران آزادی هدیه می‌کند و با این نوع رفتار بر هرگونه بردگیِ فکری و عملی انسان که به ساختن انسانی صغیر و محروم از آزادی بینجامد خط بطلان می‌کشد. لسینگ سعی دارد صحنه‌هایی را در نمایش‌نامه‌اش طراحی کند و با مقایسه رفتار ناتان با واقعیات تاریخی بر جنبه ایده‌آلی- اتوپیکِ این رفتار تأکید کند. همچنین لسینگ می‌کوشد داستانِ نمایش خود را طوری پیش ببرد که جدل‌ها و تاریخِ تقابل ادیان کنار گذاشته شود و واقعیت تازه‌ای بسازد که شاید رویای او بوده است. چنان‌که مترجمِ «ناتان خردمند» می‌نویسد نیروهای تاریخ‌سازی هستند که در این نمایش به تصویر درآمده‌اند تا سرنوشتی دیگرگون رقم زنند. «در پایان نمایش‌نامه نیروهایی که به همت ناتان آزاد شده‌اند، به هم می‌پیوندند و پایانی خوش را رقم می‌زنند. این پایانِ خوش در آن‌سوی واقعیات تاریخی قرار دارد، و در فضایی میان آرمانگرایی و جهان خیالیِ قصه‌ها، میان بهره‌گیری هوشمندانه از عقل و ثروت از یک سو، و اعتقاد ساده‌لوحانه به نیرویِ تاریخ‌ساز ِعمل نیک و آرمانخواهانه فرد از سوی دیگر در حرکت است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.