بازتابِ «یک کتاب، دو نویسنده: شرحی بر قصیده جملیه هوشنگ گلشیری»*
از کجا میآیی ای اقبال پی
کیهان خانجانی
چرا داستان «شرحی بر قصیده جملیه» نوشته هوشنگ گلشیری مهم است و ادبیاتی درجه یک دارد اما درخشان نیست و ادبیتی درجه دو دارد در میان آثار این نویسنده؟ برخی آثار ادبی مهماند و برخی خوبند و برخی هم مهماند و هم خوبند که میگوییم درخشان. اثر ادبی خوب، سنت خود را میشناسد و بر اساس آن، در ساخت خود کامل است، اما خطر نکرده و پیشنهادی نو ندارد. لزوما ایرادی بر چنین آثاری نیست، هر سنتی نیاز به بدنهای محکم دارد و این آثار چنین میکنند و در همه هنرها چنین است. آثار ادبی مهم خطر میکنند، میتوانند چنین نکنند و اثری خوب باشند. در این خطرکردن شاید به اثر ادبی درخشان بدل نشوند، اما پیشنهادی نو ارائه دادهاند که دیگران بر اساس راهگشایی آن، آثاری خوب بنویسند. و اگر این خطرپذیری پاسخی درخور گرفت، اثری درخشان خواهند بود که هم خوب است و هم مهم. چرا داستان «شرحی بر قصیده جملیه» داستانی درخشان در میان آثار گلشیری نیست؟ چون هَمّوغم نویسنده در این اثر ارائه پیشنهادی مهم بوده است، و برای این پیشنهاد، اصل زیباییشناسانه استعاره را که خود استادش بود، با بهکارگیری سمبلیسم (نمادگرایی) فدای ایده کرد. گلشیری معلم بود و اهل شعر بود و بر سنت ادب فارسی مسلط بود، بههمین سبب، بهشکل علمی و عملی تفاوت قائل بود میان تمثیل و سمبل و استعاره. تمثیل اثر را فرومیکاهد به سنت، مگر اینکه بدل شود به آنچه والتر بنیامین درباره آثار کافکا میگفت: تمثیل مبهم. گلشیری به آفت بازتولید تمثیل در آثار علیالظاهر مدرن آگاه بود و از آن پرهیز میکرد و گاه سعی در ایجاد تمثیل مبهم داشت، مثلا در آثاری چون «شب شک» و غیره. در تمثیل همگان متفقالقولاند به اینکه در پشت شخص یا موضوع داستان چه مفهومی نهفته است. همانگونه که میدانیم پشت روباه «مرزباننامه» چه شخصی با چه ویژگی پنهان است و سپس معما چو حل گردد آسان شود. تمثیل همان کار را میکند که «مثال» میکند، پشت «قطرهقطره جمع گردد وانگهی دریا شود» یک معنا نهفته است و بس. تمثیل همان کار را میکند که «تمثال» در نقاشی میکند. تمثیل فقط یک تأویل دارد بر اساس تناظر یکبهیک. گلشیری در پایان مقدمهای که بهسال 1362 نوشته بر مجموعه داستان «جبهخانه»، گفت: «و ختم مقال اینکه من از سمبل و تمثیلسازیهای معمول سخت بیزارم و اگر شیوهای را بپسندم زبان عبارت نیست که کار اهل ظاهر بود؛ زبان اشارت است که پیشینیان میگفتند: «کار اهل باطن است»، و ما میگوییم: «کار دل و حس و عاطفه است» و حاصل هم فقط نباید «اشارت» بدین و یا آن اجزای واقعیت معروض زمان باشد، بلکه خود باید واقعیتی یا حقیقتی قائمبالذات شود تا بتواند از قید زمانه بگذرد یا حتی از قید منیت ما که خود نیز معروض زمانهایم.» او بنا به دانشش از «نقد نو» میدانست فرمالیسم در تضاد با سمبلیسم است. سمبلها گاه بهصورت تککلماتی در داستان بهکار برده میشوند که عدم دریافتشان توسط خواننده ضربهای به درک او از اثر نمیزند، مانند «دو مگس زنبور طلایی» در پایان «بوف کور». اما گاهی تمام یک داستان سمبلیک است و سمبلها نوعی شبکه در آن ایجاد میکنند: تکرار یک یا چند سمبل و ارتباطشان با یکدیگر که اشاره دارد به شخص یا اشخاص، به مفهوم یا مفاهیمی. این شیوه از سمبلیککردن داستان قدرت تأویلپذیری اثر را میگیرد. با اندکی تفاوت عقیده درباره آن سمبل، اتفاقنظر درباره مفهوم آن وجود دارد. مثلا در داستان «شرحی بر قصیده جملیه» اتفاقنظر هست درباره کلماتی چون شتر و سید و غیره، و میدانیم بحث دستبهدست شدن سنت و قدرت است در دنیای مدرن، و فقط در اجزای داستان، افتراقنظر میتواند بهوجود بیاید. خطر سمبلیکشدن اثر در این است که علیرغم میل باطنی نویسنده، میتواند برای مبارزه با «آپاراتوس»، آپاراتوس ایجاد کند و جلوی رهایی تخیل خواننده را برای تأویل بگیرد. فقط تعداد اندکی از داستانهای گلشیری بر کارکرد سمبلها بنا شدهاند. این نویسنده همان است که استعارههایی ساخت در برخی آثارش، چنان درخشان که بیهیچ اغراق در کنار بهترین داستانهای کوتاه جهان قرار میگیرند؛ استعارههایی چون مترسک در «معصوم اول»، زائده انگشت کوچک پا در «نمازخانه کوچک من»، سایهروشن اشیا در «خانه روشنان»، نقاشی در «گرگ»، دست بریده در «دست تاریک، دست روشن»، پای لنگ در «انفجار بزرگ»، خاک در «فتحنامه مغان»، اسلاید در «میر نوروزی ما» و غیره. اما چرا داستان «شرحی بر قصیده جملیه» چنین نیست؟ نخست به این موضوع بپردازیم که چرا این داستان مهم است، سپس اینکه چرا در میان آثار نویسنده، درخشان نیست؟ این داستان مهم است. چراکه در ادامه پرسشهای ادبی نویسنده و ادبیات ماست برای اینکه درک کنیم چه شد که چنین شدیم. همان پرسشی که یوسا در آغاز رمان «گفتگو در کاتدرال» مطرح میکند: «دقیقا در کدام لحظه بود که [کشور] پرو خود را به... داده بود؟» شاید مهمترین پروژه فکری گلشیری مفهوم «روح جمعی» یا «اجنه درون» بود. او بر این گمان بود که واکاوی چنین مفاهیمی ما را به شناخت از «فرد» و «جمع» و «فردیت جمعی» میرساند و پس از این شناخت است که میتوان آن را واسازی کرد و راه به آینده گشود. در این راه چندین داستان و رمان نوشت که در هرکدام نوک پرگار را بر یک بزنگاه تاریخی و اجتماعی و سیاسی و فرهنگی گذاشت و شخصیتها و سایر عناصر داستان را حول آن محور یا لولا بهصورت دایره چید: در «معصوم پنجم» بازمیگردد به لولای بزنگاهی در تاریخ آرکائیک ایران؛ در «شازده احتجاب» بازمیگردد به لولای بزنگاه تغییر تاریخ قجری به پهلوی؛ در «شاه سیاهپوشان» بازمیگردد به لولای تغییر مسیر آرمان. داستان «شرحی بر قصیده جملیه» یادآور مفهومی در سنت است. و همینجاست که کلیدواژگان داستان باید بدل به استعاره میشدند، اما بدل شدند به سمبلهای قدرت و سنت. اما در دیگر داستانی که گلشیری درباره این مقطع نوشت چنین نیست. «فتحنامه مغان» مهم است چراکه درباره نیروهای تخریب امر قدرت است که توسط امر قدرتی که بر سر کار آوردهاند تخریب میشوند. «شرحی بر قصیده جملیه» مهم است چرا که درباره «بازتولید سنت در تعویض و تفویض امر قدرت در دوران مدرن» است، اما درخشان نیست، چراکه سمبل جایگزین استعاره شده است. «فتحنامه مغان» درخشان است، چراکه سوای مضمونش، سوای ساختش، تخریب مجسمه خاکی، و جُستن در زیر خاک اجدادی بهدنبال سوغات مغان، و حمله اعراب به این خاک، از سمبل به استعاره میرسد. حتی اگر خوانندهای با استعاره این داستان درنیفتد و درنیابدش، داستان را از دست نمیدهد. اما درنیافتن سمبلهای «شرحی بر قصیده جملیه» درنیافتن کل داستان و ازدستدادن آن است. تشابه و تفاوت پایانبندی این دو داستان که یکی سمبل میسازد و دیگری استعاره، شاهد مثال خوبی است: شرحی بر قصیده جملیه: «شب را، تا نصف شب، آنجا ماندیم. اصلا هر روز عصر میرویم، غروبها چند کنده از درختهای جنگلی روی آتش خوشرنگ میگذاریم، پشت به خیابان، پشت به شهر و رو به آتش ساربانان و میان حلقه صدها شتر مینشینیم و از کتری آویخته از سهپایه چای میریزیم و چپق مشرضا را دور میگردانیم و در هوای خوش گذشته از رفتگان یاد میکنیم». این بهترین پایانبندی برای مفهومی است که گلشیری در این داستان میخواهد بگوید: بازگشت به سنت گذشته، بهشکل بازتولید، یعنی ارتجاع. اما آتش کنده، پشت به شهر و خیابان نشستن، شتران، کتری آویخته از سهپایه، چپق و غیره در کنار هم ساختی استعاری نمیسازند، سمبلهایی از «گذشتهگرایی» هستند که کنارهم چیده شدهاند تا منظور نظر نویسنده را برسانند. فتحنامه مغان: «بعد دیگر آنها هم نشستند بر خاک، حلقهزده به گرد ما بر مرز روشنایی چراغهای ما، چپیه بر سر و صورت بسته. فقط چشمهاشان را میدیدیم. و ما، همه ما، پشت به ستارههای قدیمی، هنوز قدیمی، تا دو چپیه بر سر دو پایمان را بگیرند پا دراز کردیم، و دراز به دراز، فروتن و خاکی، دراز کشیدیم و تا نوبتمان، گلوی بطری به دهان گرفتیم و آخرین قطرههای آن تلخوش امالخبائثی را به لب مکیدیم و بعد مست سروصورت بر خاک گذاشتیم، بر خاک سرد و شبنمنشسته اجدادی، و منتظر ماندیم.» بهجز «چپیه» که کارکرد سمبلیک دارد اما در متن هضم میشود، انتخاب واژگانِ علیالظاهر دور از هم و چینش آنها در کنار هم، سبب ایجاد استعاره در این پایانبندی و تأویلپذیری آن میشود. سوای اینکه زبان و داستان فارسی از چنین نثری و حسآمیزی و تصویرسازی و موسیقیایی به خود میبالد. کارکرد سمبلیک کلیدواژگان را در جایجای داستان «شرحی بر قصیده جملیه» میتوان دید و با وجود نقد بر آن، لذت برد و حیران ماند در تردستی و رندی نویسندهاش: گویی پدر «بمانی» پس از به دنیا آمدن پسر نام «بمانی» بر او گذاشت تا بماند. اما آنچه سبب شد امر سنت و قدرت دستبهدست شود - که بیستوپنج شتر بود گویی به نشانه 2500 سال تاریخ شاهی در شهر ساری - کور شدن یک چشم فرزند سید بود توسط فرزند بمانی (دو نسل آینده و دو قدرت آینده). بمانی مجبور به پرداخت دیه شد اما سید قبول نکرد دیه تبدیل شود به وجه نقد مدرن. پس بمانی سنت شتران صحرا را راهی شهری مدرن کرد در شمال که تضاد کامل دارد با آن تجربه زیستی. شترها را سوی سنتیترین کوچه در شهر مدرن فرستاد: «ساری، تکیه اصفهانیها، کوچه تکیه، بنبست سید، خانه سید اسماعیل صادقینژاد» که نسبش سنتش را گواهی میدهد. و آن شد که در واقعِ امر آن شد: او که علیالظاهر دیه را قبول نمیکرد، وقتی که پذیرفت، خود پیشاپیش حرکت کرد و مردمان با «دهل و سنج و علم و کتل» بهدنبالش. میتوان از این سمبلها چنین قرائتی داشت: امر قدرت سنتی تعویض و تفویض میشود به امر قدرت سنتی دیگر. دقیقا یکسال پس از نوشتن این داستان، در شهریور 1370 نوشتن رمان «آینههای دردار» بهپایان رسید و نویسنده در آن ارجاعاتی داشت به برخی از داستانهایش: «در فرانکفورت داستان طنزآمیزی را خواند که مدتی بود حتی نگاهش نکرده بود. اواسط داستان فهمید عجیب سیاه است: [دو بند آغازین شرحی بر قصیده جملیه]. این را چرا دیگر خوانده بود؟ شترها را چهکار با این واقعه که داشت شکل میگرفت؟ خوابی بود انگار که بقیهاش را به بیداری ببینیم. از اواسط داستان صدای خندهها بلند شد. باورش نشد. انگار به سر بریدهای میخندیدند، چراکه زبان درآورده بود. بعد دیگر به قهقاه میخندیدند... باز خواند و شترها ماندند، ماندگار شدند، انگار بر چمنزاری سبز گله به گله رمل یا ریگ بریزند و آدمها، تا مبادا باز سبزهای بماند، دست به کار شدند... پرسش و پاسخ را اعلام کردند... نوشته بود: به من نمیتوانید دروغ بگویید، حرف از شتر و ساربان پاتابه بهپا شوخی است... بعد دیگر از شترهایش گفت. گفت: اینجا شترها متجاوزند و هی تعدادشان زیاد میشود...». مردمان و بهویژه ریشسفیدان در این داستان چگونه کسانیاند در ایجاد و تثبیت وضع موجود؟ وقتی صحبت از روح جمعی است، همگان در آن دایره تاریخ محاطند و عجیب نیست که مهتران گزارههایی چنین بگویند: «شاید به این امید که آن گذشته بازگردد.»، «با آن ریش توپی و پینه وسط پیشانی بوی خوش گذشته بود»، «صدسال است که با چرخ زمانه میرویم، کجا را گرفتهایم؟» آنان حتی نگاهشان به زن هم گذشتهگرایانه است: «یکی از همین درازهای بیمصرفی که از زنبودن فقط یک کاکل مش کرده دارند». و به خالهسکینه علاقهمندند: «یکهوا هم چاق بود. چه بهتر. توی چارچار زمستان وقتی حتی آتش کرسی استخوانهای پوک آدم را گرم نمیکند، به یک نیمغلت میشود رفت پهلوش». گلشیری در پایان «معصوم پنجم» - نوشتهشده در 1354 تا 1358- این موضوع را بهصراحت و البته کمی انقلابی میگوید: «آدمی به حقیقت در آن دور آدمی بود و آنکه او بدان جانب رود هیچ باک ندارد که در بند میکنند و یا میسوزانند.» در این داستان نیز که در دوران پساانقلابی نوشته شده است، مردمان را بر اساس روح جمعی که همگان را در برمیگیرد به نقد مینشیند، و بهویژه بسیاری از اهل کتاب و «قبیله» را. چگونه شد که چنین شد؟ بحث بر نتیجه است که قریببهاتفاق به آن رأی دادند: «گفتیم باشد، اول انگشت میزنیم»، «انگشت اشاره به اختیار او گذاشتیم تا هرجا میخواهد بزند»، «گفت: همه میگویند شماها امضا دادهاید»، «گفت: این را باید قبل از اینکه انگشت بزنید، میگفتید». وقتی گلشیری داستانی را با زاویه دید اولشخص جمع مینویسد یعنی که روح جمعی حرف میزند از کاری که جمعی کردند. در «فتحنامه مغان» نخست از کار خود دفاع میکنند و سپس شک میکنند و در آخر عصیان میکنند اما در «شرحی بر قصیده جملیه» رضا به رضایک شدهاند. نویسنده از شهرهای بسیار نام میبرد تا همگان را در ماجرا دخیل کند، و البته بیش از همه، ریشسفیدان را که دیگربار غزل و قصیده رواج میدهند و میسرایند؛ حتی زبانشان تغییر کرده و از همین سبب است رواج اصطلاحات سنت در روایتشان: صله ارحام، محارم، رؤیای صادقه، مگر رضایت مجنیعلیه شرط نیست، و غیره. میتوان رجوع کرد به بحثی که بهمن بازرگانی درباره کانون زیباییشناسی مطرح کرد. میانگین روح جمعی در پیش از انقلاب بازگشت به سنت بود. چه در عزلتجویی عارفانه اهالی «شعر دیگر»، چه در بازگشت نقاشی به «مکتب سقاخانه»، چه در شعر «پوستین کهنه دارم من» اخوانثالث، چه در طنطنه زبان قرن پنجمی شاملو، چه در عنوان کتابهایی چون «ظلالله»، چه در مضمون آثاری چون «غربزدگی» و «خسی در میقات» و «در خدمت و خیانت روشنفکران»، چه در طرح بحثی چون «آسیا در برابر غرب»، چه حتی در جشنهای دوهزاروپانصد سالهای که شاه به راه انداخت که از 1400 سال رسید به 2500 سال. گلشیری ایده مهمی را در این داستان بیان کرد. وقتی تاریخی بهشکلی خطی بهپیش نمیرود و به بنبست میرسد، مدور میشود و خود را دور میزند و تکرار میشود. اما حجم و کارکرد سمبل در ادبیات ما بیشتر بوده است از استعاره، و در مورد این داستان نیز صادق است. جالب آنکه در سیامین سال نوشتهشدن داستان «شرحی بر قصیده جملیه»، میتوان از آن قرائتی دیگر داشت. این داستان در شهریور 69 نوشته شده است، و به این میاندیشیم که سنت چه خواهد شد؟ راهکار فقط واسازی تکصدایی سمبلهاست بهنفع چندصدایی استعارهها، اگرنه به بازتولید میانجامد. و جالبتر اینکه این مقال هم برای آنکه منظور خود را برساند از طریق سمبلها چنین کرده است! «خطانسلم اگر جز این خطای دیگری دارم». * «مجادله با قصیده جملیه»، یک کتاب دو نویسنده: شرحی بر قصیده جملیه هوشنگ گلشیری بهروایت احمد غلامی و سعید رضوانی، چهارشنبه 7 خرداد 1399روزنامه «شرق».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.