واژهگزيني در فرهنگستان
مهنوش تهراني*: در پي گفتوگوي قلمي که ميان نويسنده گرامي، خانم گيتي صفرزاده و خانم دکتر زهرا جوهرچي (زبانشناسي که افتخار آشنايي با ايشان را ندارم و همينجا از ايشان تشکر ميکنم) شکل گرفت، مناسب ديدم چند نکته را توضيح دهم، به اميد اينکه گفتوگوهاي شفاف و بيغرض ميان علاقهمندان به زبان فارسي ادامه يابد. ابتدا چند مسئله کلي: ۱) نهاد فرهنگستان در ايران بيش از صد سال عمر دارد و فرهنگستان زبان و ادب فارسي امسال 30ساله ميشود. تقريبا 23 سال است که کار «واژهگزيني تخصصي» بهطور پيوسته زير نظر گروه واژهگزيني انجام ميشود. اين گروه يکي از سيزده گروه پژوهشي فرهنگستان است. ۲) واژهگزيني تخصصي چيست؟ گروهي از اعضاي هيئت علمي دانشگاههاي کشور در يک رشته (فرض کنيد رشته شيمي يا مهندسي برق يا پزشکي يا هنرهاي نمايشي) و صاحبنظران آن رشته تخصصي که خود مؤلف يا مترجم کتابهاي تخصصي آن رشته هستند، دعوت به همکاري ميشوند و درباره واژههاي غيرفارسي آن رشته و انتخاب يا ساخت معادل براي آنها بحث ميکنند و تصميم ميگيرند. در اين 23سال به شکلهاي مختلفي اين کارگروهها (کميتهها) ايجاد شده است؛ انجمنها، گروهها و دانشکدههايي بودهاند که خودشان به فرهنگستان نامه نوشته و براي حل مشکلات زباني درخواست راهحل کردهاند و نيز مراکز علمي و پژوهشي در رشتههاي گوناگون که فرهنگستان برايشان فراخواني ارسال و دعوت کرده تا اعضاي هيئت علمي آنها با فرهنگستان همکاري کنند. بيشک مثل هر کار علمي سامانمندي، پذيرش اعضا طبق آييننامهاي مدون و با دريافت کارنامک (رزومه) افراد انجام ميشود. اين آييننامه محرمانه نيست. ۳) هر کارگروه واژهگزيني تخصصي با عضويت دستکم پنج تا هفت نفر متخصص به شکلي که در بالا گفته شد، تشکيل ميشود. فرهنگستان هم يک نفر کارشناس و متخصص زبانشناسي، اصطلاحشناسي يا واژهگزيني را به گروه معرفي ميکند. ۴) از اولين جلسه و اولين قدم کار که گردآوري واژههاي غيرفارسي آن رشته تخصصي است تا آخرين مرحله فرايند بررسي اطلاعات و بحث درباره معادلهاي موجود و رأيگيري، همه و همه با نظر آن گروه و همان متخصصان (متخصصان شيمي يا مهندسي برق يا پزشکي يا هنرهاي نمايشي) انجام ميشود. ۵) به جز اين در خلال کار که چند ماه طول ميکشد، از کارگروه خواسته ميشود استادان و مراکز علمي ديگر آن حوزه را معرفي کند تا فرهنگستان برابرنهادهاي پيشنهادي را پيش از تصويب نهايي، برايشان بفرستد و از ايشان نظرخواهي کند. شرح دقيق تمام مراحل کار در ابتداي فرهنگهاي واژههاي مصوب و در جزوههاي مستقل فرهنگستان آمده است. اکنون درباره واژههاي اخير:الف. در بحران هولناک کرونا، فرهنگستان مثل هر نهاد ديگر درگير دهها مشکل بود، از بيماري کارمندان و اعضا و ازدستدادن غمگنانه استاد بزرگمان، آقاي دکتر اسماعيل يزدي (که علاوه بر عضويت در کارگروههاي پزشکي فرهنگستان، عضو شوراي واژهگزيني نيز بودند)، تا فشردگي کارهاي اسفندماه و تعطيلي اجباري سازمان که ناگهان واژههاي بيگانه جديدي بر سر جامعه باريدن گرفت؛ از يک سو، از طريق پيامهاي بازرگاني صداوسيما و از سوي ديگر، با اطلاعاتي که مسئولان بهداشتي با استفاده از اصطلاحات غيرفارسي ميدادند و مخاطب ترسيده فارسيزبان را بيشتر سردرگم ميکردند. پيامهاي متعدد مردم را هم اضافه کنيد که به فرهنگستان خرده ميگرفتند چرا کاري نميکنيد! ب. گروه واژهگزيني دست به کار شد. پژوهشگران گروه واژههاي غيرفارسي را که هر روز تکرار يا افزوده ميشد، گردآوري و بررسي کردند. براي بسياري از آنها معادل فارسي از قبل وجود داشت يا آنکه از سالها پيش در فرهنگستان، با نظر متخصصان علوم پزشکي تصويب شده بود. واژهها جمعآوري و همراه نامه رياست فرهنگستان براي رياست عاليه فرهنگستانها ارسال شد. ج. پس از انتشار نامه ايشان، چند مطلب مثلا انتقادي بازتاب بيشتري يافت. استاد دانشگاهي نامه رئيس فرهنگستان را «فارسي» کرد و دو واژه از سيوچهار واژه اعلامي معروف شد. اين فرستههاي انتقادي ناخوانده دستبهدست شد. «ناخوانده» از اين لحاظ که کسي از آن استاد محترم معارف دانشگاه نپرسيد که شما در کلاس خود، معارف اسلامي را با چه زبان و اصطلاحاتي شرح ميدهيد؟ آيا در نامهاي رسمي از لفظ «شما بزرگوار» به جاي «جنابعالي» استفاده ميکنيد؟ همانگونه که شما از تفاوت مفاهيم و اصطلاحات تخصصي معارفي در رشته خود اطلاع داريد، تحصيلکردگاني هم هستند که تفاوت گونههاي زباني و تفاوت معنا و جايگاه استفاده از واژههايي مثل «جنابعالي» و «شما بزرگوار» را ميدانند و متخصصان ديگري که ميان بهداشت (hygiene) و سلامت (health) تفاوت قائل هستند. از آن بدتر، کسي نپرسيد محتواي نامه رئيس فرهنگستان چه بود؟ فقط درباره دو واژه مطالبي نوشته شد: «همهگيري» بهجاي «اپيدمي»: انجمن اپيدميولوژيستهاي ايران (آيا فارسيزبانان بهراحتي نام انجمن را تلفظ ميکنند؟) از ايراد معادل فارسي نوشتند. اما معادل «همهگيري» سالها پيش با طيکردن همان روند پيشگفته و در کارگروهي با حضور پدر علم همهگيرشناسي و رياست محترم اين انجمن، جناب آقاي دکتر ابوالحسن نديم، تصويب شده است. فرهنگستان هيچ واژه تخصصيای را بدون حضور متخصصان آن رشته تصويب نميکند. «دنياگيري/جهانگيري» در برابر پاندمي: مانند ماجراي کشلقمه (به جاي پيتزا) و فروغآمايي (دربرابر فتوسنتز) باز هم مخاطبان در دام طنازان افتادند. فرهنگستان به دهها دليل، برابرنهاد «دنياگيري» را براي اين واژه تصويب کرده است، اما به لحاظ آنکه واژه دوم ميتوانست باب شوخيهاي کلامي را با مقامي عاليرتبه باز کند، چنين تصور شد که واژه مصوب فرهنگستان واژه «جهانگيري» است و باز هم کسي نپرسيد بقيه واژههاي آن فهرست چگونه بود؟ هر بار که اين برخوردهاي بيانصافانه را در قبال فعاليت صادقانه گروهي از متخصصان علوم و فنون و متخصصان اصطلاحشناسي ميبينم، به ياد کلام آن بزرگي ميافتم که سالها پيش وقتي فرهنگستان اول برابرنهاد «دادگستري» را تصويب کرد، عتابآلود نوشت: «... هرقدر ميخواهيد باد به بيرقِ لغت «دادگستري» بکنيد. مردم «عدليه» را براي اختصارش ترک نميکنند و دادگستري شما، با وجودي که وضعشده فرهنگستان هم هست، روي زمين خواهد ماند...». *پژوهشگر گروه واژهگزيني و عضو هيئت علمي فرهنگستان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.