بازاندیشی در سرمایه و انتظارات
محمدهادی موقعی- پژوهشگر اقتصادی
بیش از 50 سال است که بازار سرمایه در ایران با راهاندازی سازمان بورس و اوراق بهادار نهادینه شده است. مدیریت اقتصادی و مالی بنگاهها و مهارتهای سرمایهگذاری اشخاص نقش توسعه و ترویج این بازار را عهدهدار بودهاند. شاید در طول این سالها اولین بار است که چنین پیشوازی از طرف مردم و جامعه نسبت به این بازار صورت گرفته است. استقبال عمومی از بازار و گرایش دولتمردان و سیاستگذاران به افزایش جذابیتهای آن بهانهای شد تا کمی در این باب سخن بگوییم؛ شاید برخی اذهان و دیدگاههای نادرست را اصلاح و بازسازی کند.بازار بورس محل نمایش و عرضه انواع سرمایهها برای انواع خریداران و سرمایهگذاران است. کارگردانان و هدایتگران سرمایهها، اعضای هیئت مدیره، مدیران و کارکنان شرکتهایی هستند که سهام آنها در بازار عرضه میشود. دارندگان سرمایهها نیز کسانی هستند که دار و ندار و دارایی و مال و پول خود را در این بازار ریختهاند. اما بازار رازهایی دارد که هیچ یک از اینان - حتی در بازارهای جهانی - آنطور که شاید و باید نتوانستهاند رمز آنها را بگشایند. دو راز مهم در بازار پنهان مانده است: اولی سرمایه و دومی انتظارات.
واکاوی مفهوم سرمایه سرمایه از دیدگاه حسابداران عبارت است از آورده صاحبان سهام و از دیدگاه اقتصاددانان عبارت است از مجموع منابع مالی و پولی به کار گرفتهشده در چرخه اقتصادی و تجاری به صورت انواع داراییها و نهایتا از دیدگاه بازار عبارت است از ارزش روز همه منابع به کار گرفتهشده به علاوه توانمندی هدایت و مدیریت سرمایهگذاری، سودآوری پایدار و توان پاسخگویی به انتظارات. اگر دقت کنید تعریف بازار بسیار متفاوت است. در دنیای امروز نگاه سنتی به سرمایه همان نگاه حسابداران و اقتصاددانان است و نگاه روز و جدید نگاه بازار است. نگاه مدیران، تلفیقی از نگاه حسابداران و اقتصاددانان است. پس دو نگرش نسبت به سرمایه وجود دارد: نگاه مدیران (برگرفته از مفاهیم حسابداری و اقتصادی) و نگاه بازار (برگرفته از ارزش روز داراییها، توان مدیریتی و انتظارات موجود). نویسندگان و پژوهشگران حوزه سرمایهگذاری به نتایج جدیدی رسیدهاند و آن کشف یک شکاف عمیق و وسیع میان این دو جبهه است؛ جبهه مدیران و جبهه بازار.اگر مدیران نتوانند با نگاه بازار به «سرمایه» بنگرند، چه عواقبی در انتظار خواهد بود؟ دستاورد این شکاف، شکلگیری تفاوت معنادار بین مفهوم «بازدهی» از دیدگاه طرفین است.یک شرکت خدمات گردشگری با انتشار عکسها و مناظر دیدنی از یک منطقه زیبای کوهستانی از گردشگران دعوت میکند تا با خرید بلیت یک تور از خدمات این شرکت بهرهمند شوند. گردشگران با دیدن این مناظر و توصیف شرکت از تور انتظاراتی را در خود ایجاد و برای تحقق آن بلیت را خریداری میکنند. یک اتوبوس مجهز با یک راننده ماهر گردشگران را سوار کرده و به کوهستان زیبا و دیدنی میبرد. راننده بر اساس برنامه از قبل طراحیشده و متناسب با زمان و بودجه مالی تور، مسیر زیبا و پرپیچوخم کوهستان را با مهارت طی کرده و از گردنههای سخت و لبههای پرتگاههای عمیق گذر میکند و در نقاط تعیینشده نیز توقف میکند. گردشگران به دلیل عدم توفیق در دیدن و لذتبردن از بسیاری مناظر و نقاط دیدنی - که در ذهن خود ساخته بودند- کمکم ناراضی میشوند و نمیتوانند تصور کنند که این همه زیبایی و جذابیت را فقط با توقف در دو یا سه نقطه معاوضه کنند. راننده از این که توانسته گردشگران را با یک اتوبوس مجهز و با رعایت زمانبندی و ارائه خدمات تور به گردش برده و سالم بازگرداند خوشحال است. ولی گردشگران به دلیل عدم پاسخگویی به انتظارات خود ناراضیاند. راننده مدعی یک پاداش علاوه بر حقالزحمه خود است و گردشگران حتی مدعی برکناری وی و جایگزینی با رانندهای دیگر هستند که بتواند آنها را به همه نقاطی که مورد نظرشان است، ببرد.در این مثال، راننده اتوبوس همان هیئت مدیره، مدیرعامل و کارکنان شرکت به حساب میآیند و اتوبوس نماینده تمامی تجهیزات، داراییها و خدماتی است که عرضه میشود و گردشگران همان سهامداران و سرمایهگذاران هستند.انتظارات همان جا شکل گرفت که مناظر و تصاویر و توانمندیهای شرکت به گردشگران ارائه شد. وقتی که انتظارات ایجادشده پاسخ داده نمیشوند ارزش سهام سقوط میکند. مدیران بر اساس محاسبات مالی و اقتصادی سرمایه و منابع به کار گرفتهشده مدعی سوددهی بوده و خود را شایسته پاداش میدانند. سهامداران به دلیل محاسبات مبتنی بر انتظارات جاری و ارزش روز منابع به کار گرفتهشده، مدعی زیاندهی و حتی برکناری مدیران بوده و در مجمع عمومی بهشدت اعتراض میکنند.
پس تا اینجای کار بخشی از ماهیت این شکاف مشخص شد. تعارض انتظارات سهامداران و برداشت مدیران از سرمایه بخشی از این شکاف است.بخش دیگر این شکاف به قابلیتهای تبدیل سرمایه برمیگردد. زمانی که سرمایه قابلیت فوری تبدیل به نقدینگی دارد، سرمایهگذاران انگیزههای زیادی برای خروج سرمایه خود از کسبوکار دارند و به همین دلیل پایداری سودآوری و ارزشآفرینی در آن کسبوکار کاهش مییابد.برای نمونه اگر صنعت ریلی در ایران تقویت شود میتواند با ارائه خدمات مسافری و حملونقل، سودآوری و ارزش افزوده اقتصادی پایدار ایجاد کند و سهام چنین کسبوکارهایی در بازار بورس ارزشمند خواهند بود. زیرا سرمایهگذاران نمیتوانند روی فروش واگن و لوکوموتیو حساب کنند و این داراییها قابلیت تبدیل فوری ندارند. این مثال برای معادن بزرگ، پالایشگاهها و صنایع تخصصی مثل داروسازی نیز مصداق دارد.دلیل ارزشمندبودن سهام اینگونه صنایع در تداوم توزیع سود در دورههای مالی میان سهامداران است. اگر دقت کنیم داراییهای ثابت این شرکتها حتی در صورت برابرشدن استهلاک انباشته و ارزش دفتری، باز هم ارزش افزوده اقتصادی خواهند داشت. نکته مهم اینجاست که شرکتهای دارای داراییهای ارزشمند، نو و گرانقیمت با ایجاد انتظارات سطح بالا در سهامداران نمیتوانند آن طور که شایسته است این انتظارات را برآورده کنند. هر چه داراییها حجم بیشتری از ترازنامه را به خود اختصاص دهند، انتظارات جاری افزایش خواهند یافت. زیرا سهم زیادی از بدهیها و حقوق صاحبان سهام را به خود اختصاص دادهاند. مکانیسم تغییر انتظارات اولین مرحله در شکلگیری انتظارات زمانی آغاز میشود که سهامداران آوردهها و منابع خود را داخل شرکت میریزند. این انتظارات بر مبنای ارزش دفتری و بهای تمامشده تاریخی شکل میگیرند. دومین مرحله از شکلگیری انتظارات زمانی است که سهامداران جدید یا سرمایهگذاران تازه به کسبوکار وارد میشوند. ماهیت این مرحله از انتظارات کمی پیچیدهتر است؛ زیرا بدون ورود وجه نقد به داخل شرکت انتظارات جاری افزایش یافتهاند. علت این است که بهای ارزش افزوده اقتصادی ایجادشده توسط سهامدار جدید به سهامدار قبلی پرداخت شده و در اولین مجمع سالانه بعد از تحصیل سهام توسط سهامداران جدید، این انتظارات خود را نشان میدهند. سرمایهگذار جدید انتظارات خود را برمبنای ارزش روز منابع به کار گرفتهشده شکل داده است.مدیران با انتظارات مرحله دوم ارتباط مفهومی برقرار نمیکنند. زیرا محاسبات و ثبت و ضبط رخدادهای مالی بر اساس ارزش دفتری و بهای تمامشده تاریخی در دفاتر شرکت انجام شده و مدیران بازدهی را بر همین مبنا محاسبه میکنند. تکنیک صندوقهای سرمایهگذاری خصوصی زمانی که انتظارات جاری سهامداران افزایش مییابد، در صورت برآورده نشدن آنها سهامداران تمایل به واگذاری سرمایهگذاری و خروج از آن خواهند داشت. در چنین شرایطی دلیل آنها نبود شایستگی در مدیران کسبوکار است که نتوانستهاند از سرمایه در اختیار، ارزش افزوده اقتصادی خلق کنند. صندوقهای سرمایهگذاری خصوصی با ایجاد انتظارات جدید، سرمایهگذاری مربوطه را از طرف سهامداران جدید خریداری و با اعمال مدیریت دقیق سرمایهگذاری و استراتژیهای نوین، کسبوکار و سرمایهگذاری را به سطحی از پایداری میرسانند و سپس با شکلگیری انتظاراتی جدید آن را واگذار و سود خوبی را کسب میکنند.نظریهپردازان حوزه سرمایهگذاری که نواندیشی آنان برخاسته از بازاندیشی در مفهوم سرمایه است، چنین اعتقاد دارند که در دوران جدید، مدیران باید بر اساس انتظارات جاری و شکلگرفته در سهامداران، برنامههای رشد و توسعه پایدار کسبوکار و ارزشآفرینی را تنظیم کنند. در صورت تداوم شکاف میان برداشتها و تداعی ذهنی مدیران از سرمایه از یک طرف و انتظارات شکلگرفته در سهامداران و سرمایهگذاران از طرف دیگر، بازار نمیتواند به کسبوکار اعتماد کند و بهناچار منابع خود را به حوزهای دیگر از کسبوکار انتقال خواهد داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.