گفتوگو با «سینا عَلَم» آهنگساز و نوازنده كمانچه
مشكل اصلی خودِ ما هستیم
سارا شعاعی
تخصص و عشقش موسیقی بیكلام است و معتقد است «ما مسئول زندگی خودمان هستیم و آینده و نسل بعدیمان را باید خودمان بسازیم و یادگارهای خوبی از خود بر جا بگذاریم. اینكه بخواهیم همه مشكلات را گردن دولت بیندازیم، منطقی نیست». اینها صحبتهای «سینا علم» آهنگساز و نوازنده كمانچه است كه در این مصاحبه درباره برگزیدهشدنش در مسابقه گلوبالموزیك، اوضاع موسیقی، فعالیتهایش در روزگار كرونا، بیمیلی جوانان به هنر فاخر و همچنین انتقاد از نوستالژیپروری بخش اعظم جامعه به گفتوگو نشستیم.
در روزگار همهگیرشدن كرونا كه همه كارها تعطیل و نیمهتعطیل شده، به چه کاری مشغول هستید؟ بهخصوص شما كه بین هنرمندان نسل جوان كشور پركار هم هستید. در ابتدا كه غافلگیر شدیم! چون همهچیز تعطیل شده بود؛ كنسرتها، كلاسهای موسیقی و آموزشگاهها. تا همین چند وقت پیش فعالیت نداشتند. موقعیت بدی بود، چون همه مردم در چنین موقعیتهایی به فكر نیازهای اولیه هستند و «هنر » نیاز اولیه برای مردم محسوب نمیشود! ولی برای ما نیاز اولیه است. چون از این راه امرارمعاش میكنیم. تنها كاری كه توانستم انجام دهم، آهنگسازی بود و از طریق فضای مجازی فعالیت داشتم. از نظر مالی فشار زیادی متحمل شدم تا اینكه كلاسها باز شدند. اول كلاسهای آنلاین شروع شد و بعد کلاسهای حضوری اجازه فعالیت پیدا کردند و كنسرتها هم كه كماكان تعطیل هستند! البته در جریان هستیم كه آن روزها اجراهای زنده (لایو) داشتید و قطعهای دونوازی همراه استاد خلعتبری اجرا كردید. تجربه بسیار خوبی با آقای خلعتبری داشتم. یک قطعه آذری را به همراه استاد بزرگوارم باهم نواختیم. درواقع ایشان نواختند و من روی آن نواختم. تجربه ارزشمندی بود كه با ساز آقای خلعتبری بتوانم یك موسیقی را اجرا كنم. ایشان از اتریش و من از ایران و از طریق فضای مجازی این دو صدا را میكس كردیم و بهصورت مشترك به گوش مخاطبان رساندیم. در همان روزها در مسابقه «Global Music» برای آلبوم «كمانهرو» مدال نقره كسب كردید؟ برای اولینبار این اتفاق برای من افتاد. بهصورت آنلاین در مسابقهای شركت كردم. برایم جذاب بود موسیقیای كه رنگوبوی شرقی و خاورمیانهای دارد، مورد پسند هیئت داوران غیرایرانی قرار گرفته و برایم جذابتر شد كه صدای ساز من روی یك غیرایرانی تأثیر گذاشته است. چون نشانگر این بود كه موسیقی زبان مشترك بینالمللی است. یعنی نیازی نیست مرا دیده باشند و زبانم را بدانند تا ساز مرا درک کنند. اجرای خانگی قطعه سبكبال اثر زندهیاد «حسین دهلوی» توسط اركستر ملی ایران در اینروزها بهصورت اینترنتی منتشر شد. فارغ از بحث كنسرتهای آنلاین، این نوع از ارائه موسیقی را میپسندید و آیا میتوان این شكل از كار را در عرصه موسیقی ادامه داد؟ قطعه «سبكبال» اثر بسیار شیرین و ماندگار استاد دهلوی است. درواقع اجراهایی با این سبك فقط به این دلیل است كه فضای موسیقی گرم بماند و میدان موسیقی خالی نشود. كارهایی با این سبك باید بسیار دقیق باشد و نیازمند نوازندهها و موزیسینهای حرفهای است؛ نوازندههایی كه تجربه ضبط داشته باشند. ولی در كل اجراهای اینچنینی را در عرصه موسیقی نمیپسندم. نظرتان درباره كنسرت آنلاین چیست؟ همانطور كه میدانید كنسرتهای آنلاین موفقی در بستر اینترنت برگزار شده است. وقتی مخاطبان در سالن حاضر نیستند، چه تفاوت و تأثیری در اجرای كنسرت خواهد داشت؟ كنسرتهای آنلاین خوبیهایی دارد ولی نمیتواند جای كنسرت زنده را بگیرد. از محاسن کنسرت آنلاین همراهی افرادی است که به خاطر مشكلات مالی نمیتوانند در كنسرت زنده شرکت کنند، برگزاری کنسرت آنلاین باعث میشود مثلا در یك روز 9میلیون نفر كنسرت را ببینند. با این کار میتوان طیف بیشتر و گستردهتری را پوشش داد كه صدای ساز و موسیقی را بشنوند. ولی كنسرت با حضور مخاطب و بیننده تبدیل به اجرای پرحسوحال با اتمسفر فوقالعاده میشود. بهعبارتدیگر انرژیای كه در كنسرت زنده وجود دارد، در كنسرت آنلاین وجود ندارد. درباره تجربهتان از كنسرت آنلاین بگویید. به نظر میرسید كنسرت «برج میلاد»- كه اولین كنسرت آنلاین شما بود- با كنسرت «تالار وحدت» كمی تفاوت در حسوحال و انرژی اعضای اركستر داشت. بله، این دو متفاوت بودند؛ چون خود من در كنسرت برج میلاد نمیدانستم چطور قرار است اجرا داشته باشم. آیا اجرای صحنهای است یا مانند ضبط استودیویی؛ چون اجرای استودیو با اجرای صحنهای بسیار فرق دارد. در استودیو نیاز به اكت و اجرای صحنهای ندارید؛ ولی در كنسرت نیاز به یكسری اكتها هست. در كنسرت برج میلاد خود من بشخصه نمیدانستم آیا مثل اجرای زنده باید ساز بنوازم یا مثل وقتی كه در استودیو هستم؛ چون تجربه نداشتم. ولی در اجرای دوم از نظر اجرائی آمادهتر بودیم و میدانستیم كه چه كاری باید انجام دهیم. مخاطبی در برابر ما نیست؛ ولی چون بینندهها ما را میبینند، باید مثل اجرای زنده عمل كنیم. تقریبا از نظر حس و حال مثل كلیپ شد. كلاسهای آنلاین هم بخشی از واقعیت زندگی در این روزها شده. درباره برگزاری آنلاین كلاسهای موسیقی نظرتان چیست؟ چون بعضی استادان معتقدند كلاسهای آنلاین نمیتواند برای هنرجویان مفید باشد! واقعیت این است كه هیچ وقت كلاسهای آنلاین جای كلاسهای حضوری را نخواهد گرفت؛ چه مبتدی، چه متوسط و چه حرفهای. كلاسهای آنلاین برای دوره حرفهای و متوسطه شاید بهتر باشد، برای اینکه هنرجوی مبتدی در وهله اول باید استایل ساز و اتمسفر ساز را درك كند كه اینها در كلاسهای غیرحضوری شدنی نیست؛ ولی جواب نهاییام این است كه موافق كلاسهای آنلاین نیستم؛ چون اعتقاد دارم بدهبستانی كه بین هنرجو و معلم در کلاسهای حضوری وجود دارد، در کلاسهای آنلاین رخ نمیدهد. نقد شما از وضعیت حال هنر و موسیقی ایران چیست؟ همانطور كه خودتان میدانید، مشكلات زیاد است؛ ولی اول باید ببینیم مشكلات از كجا شروع میشود؟ من از جامعه شروع میكنم؛ چون همیشه نقد به دولت است. من سؤالم این است که آیا جامعه ما به هنر جدی نیاز دارد؟ زمانی كه جامعه دلسوز مسائل معنوی و متفكرانه نباشد، ما هیچ وقت آن جامعه را نمیتوانیم به اجبار به سمت هنر و تفكر و معنویت پیش ببریم. راحت بگویم مشكل اصلی خود ما هستیم كه موسیقی خوب در جامعه ارائه نمیشود. مشکلات فقط از طرف دولت نیست. وقتی ما در تنهایی كتاب نمیخوانیم، فیلم خوب نمیبینیم و موسیقی خوب گوش نمیدهیم، نمیتوان به دولت ایراد گرفت. درست است؛ ولی جامعه تا هنر نابی را تجربه نكرده باشد، نمیتواند تقاضای ناب داشته باشد. مثل این است كه از كسی که تابهحال غذای خوشمزه نخورده، ایراد بگیریم که چرا تقاضای غذای لذیذ نمیکند. مسئولان باید زمینههای لازم را برای جامعه ایجاد کنند که آحاد جامعه با هنر فاخر آشنا شوند. بله، شاید سیستم دولتی دلسوزی نداریم كه بگوید جامعه هنر فاخر نمیخواهد؛ ولی به نفعش است و باید تلاش کرد و زمینهها را فراهم کرد. مثل پزشكی كه میداند دارویی به نفع بیمار است و تجویز میكند تا بیمار خوب شود؛ حتی اگر بیمار میلی به آن نداشته باشد؛ اما وظیفه ما چیست؟ من این دیالوگ را از تهیهكنندهها شنیدهام كه میگویند جامعه فلان موسیقی یا فلان فیلم را میخواهد. مخاطب میخواهد و ما هم عرضه میكنیم. وقتی تقاضا نیست، عرضهای هم نیست. این یك واقعیت است. همه ما میدانیم موسیقی در دولت ما جایگاه والایی ندارد. بیشتر موسیقی مذهبی مثل تواشیح داریم؛ ولی چقدر از ایرادات را میتوانیم گردن دولت بیندازیم؟ جوانهای ما روزانه چقدر در اینترنت زمان صرف میکنند؟ خیلی زیاد. چه کسی به آنها میگوید كجا بروند؟ خودشان. در اینترنت چقدر موسیقی ارائه میشود؟ چقدر پستهای هنری گذاشته میشود؟ درست است که ما نیاز داریم حمایت دولتی داشته باشیم؛ ولی من میخواهم بگویم كه ما چقدر لایق داشتن هنر فاخر هستیم؟ كسی كه 30ساله است و در روز پنج ساعت را در اینستاگرام میگذراند؛ ولی پنج دقیقه محتوای خوب نمیبیند و گوش نمیدهد، ارتباطی به دولت ندارد. من نقدهای دولتی زیاد كردهام. اینكه هنرستان كم داریم، دانشگاه كم داریم، بودجهای برای موسیقی در صداوسیما و جاهای دیگر نیست. از موسیقی ایرانی یك اركستر ملی هست و یك اركستر سمفونیك؛ ولی سالانه بسیاری نوازنده وارد بازار كار میشوند. اینها كجا قرار است مشغول به كار شوند؟ چرا اینقدر آموزشگاه آزاد داریم؟ چرا به جای آموزشگاه هنرستان نداریم و دانشگاه هنر؟ و... ؛ اما مشكلات بزرگتری هست. ما چرا به خودمان فكر نمیكنیم. جامعه را جمع تشكیل میدهد. به نظر من ما باید از خودمان شروع كنیم و لیاقتمان را نشان دهیم كه هر كسی كه مسئول این كار است و بهاصطلاح بالاسری است، ببیند و بفهمد كه جامعه دنبال هنر فاخر است. جامعه تقاضا دارد. وقتی خود جامعه نمیخواهد، منِ مسئول چرا تلاش كنم؟ پیشنهاد شما برای بهترشدن اوضاع موسیقی چیست؟ ابتداییترین پیشنهادم این است كه دلسوزانه کار انجام دهیم. خوب مطالعه و فكر كنیم. این دیگر دست دولت نیست. برای بهترشدن باید شعر خوب بخوانیم، كتاب خوب بخوانیم، متن جذاب بخوانیم. نتیجه این دلسوزی را هم در نسل بعدی خواهیم دید. وقتی ما همه ساعات خود را به فكاهی بگذرانیم، خدا میداند نسل بعدی چه سرنوشتی خواهد داشت. مثلا مادر من كلیلهودمنه، حافظ و مولانا میخواند، نسل بعدی که من باشم از روحیات ایشان تأثیر گرفتم و به اینجا رسیدم. موسیقیای كه گوش میكرده بنان بوده؛ خب طبیعی است که من مطابق آن آموزهها، سازی مانند كمانچه را انتخاب میكنم. نسل بعد از من هم همینطور است. ما مسئول هستیم. اگر قرار باشد چیزی یاد نگیریم، چه چیزی قرار است به نسل بعد منتقل كنیم؟ اولین و كوچكترین جامعهای كه ما وارد آن میشویم، خانواده است. باید من در خانواده حرفی برای گفتن و رشد نسل بعدی خود داشته باشم. چرا این مثال را زدم؟ چون چیزی است كه به خود ما برمیگردد. بنابراین پیشنهادم این است که برای بهترشدن شرایط، دلسوز خودمان و نسل بعد از خودمان باشیم. تا جایی كه امكان دارد ما خوب باشیم. كتاب خوب بخوانیم، موسیقی خوب گوش بدهیم و افكار خوب را بپرورانیم تا وقتی اینها به نسل بعدی رسید، اسفبار نشده باشد. كمی جدی باشیم و یاد بگیریم و یاد بدهیم. چرا دنبالكنندههای صفحهای كه هیچ محتوایی ندارد، بسیار بیشتر از یك صفحه هنری یا علمی باشد؟ من نمیگویم دنبال نكنید، ولی نیمساعت هم به محتواهای خوب بپردازید. یعنی برای بهترشدن اوضاع یك لحظه به فكر نسل بعد از خود باشیم كه آیا حرفی برای گفتن به بچههای خود خواهیم داشت و هنر و آموزهای برای انتقال به نسل بعدمان داریم؟ همین باعث میشود در حال حاضر به دنبال بهترینها باشیم، درست است؟ بله؛ پیشنهاد من این است اگر قرار است من پدر نسل بعدی باشم، حداقل خودم را تربیت كنم. بسیار اسفبار است كه بعضی از نسل قبلی كه الان تقریبا 40ساله هستند، فرزندانی تحویل جامعه دادهاند كه مثلا شاملو را نمیشناسد، شعرهای حافظ و مولانا را نخوانده و... . آیا عادت پارتیتورنویسی و نتنویسی شما هم به همین دلیل است؟ چون سینا عَلَم در موسیقی شهره است به نت و پارتیتورنویسی و كمتر به صورت بداهه و ایمپراویزاسیون اجرا و كار ضبط كرده. چه چیزی باعث شده شما این كار را انجام دهید و این کار چه تأثیری در خروجی اثر داشته است؟ پارتیتور یا نت زمانی كه نوشته میشود، یك قطعه به دنیا میآید. وقتی نوشته میشود، ثبت میشود و با رفتن من، آن قطعه از بین نمیرود. وقتی نت نوشته نمیشود، با رفتن نوازنده و هنرمند، موسیقیاش هم از بین میرود. مثل كتاب است؛ اندیشه نویسنده ثبت میشود. وقتی نویسنده اندیشهاش را بگوید، نمیماند؛ ولی وقتی نوشته میشود، راهش ادامه پیدا میكند. كسانی كه صرفا مینوازند، به اصطلاح كولی هستند؛ در همه جا هستند؛ در اسپانیا، آمریكا و کشورهای عربی. كولیها بسیار هم جذاب ساز میزنند؛ اما در مسیر پیشرفت موسیقی آن جامعه قرار نمیگیرند. اگر بخواهیم نشانهگذاری كنیم، استادانی كه در موسیقی كشورمان تأثیر گذاشتند، كسانی هستند كه پارتیتور دارند. برای مثال حسین دهلوی و حسین علیزاده؛ هر دو نت نوشتند و انتقال دادند. چرا این كار را میكنید و تا كجا میخواهید پارتیتور بنویسید؟ من تا آخر مینویسم؛ چون عادت كردهام. من تا پارتیتور ننویسم، نمیفهمم چه كار كردم و چه چیزی خلق كردهام. تلاش میكنم حتی اگر خودم ننویسم، فرد دیگری پارتیتور بنویسد و نت كند. مثلا كتابهایی از مرحوم مشكاتیان هست كه كسی نت كرده و باعث شده ماندگار شود. نسل بعدی آموخت و نواخت و ثبت شد و همه سنتورنوازان مشكاتیان درس دادند. اكثر آثارتان و عشقتان موسيقي بیكلام است؛ چرا؟ موسیقی بیكلام دیدگاه زندگی من است. موسیقی بیكلام هم برای نشاندادن موسیقی ایران به دنیا واجب است. امیدوارم مخاطبان موسیقی در ایران برای شنیدهشدن موسیقی بیكلام تلاش كنند؛ یعنی خودشان یكی از عوامل معنای موسیقی باشند. یعنی چه؟ ما در موسیقی بیكلام صددرصد نیازمند تعامل با مخاطب هستیم؛ چرا؟ چون در موسیقی باكلام، كلمه تمام معانی را بیان میكند؛ معنی عشق، عشق است و غربت هم غربت؛ اما در موسیقی بیكلام، هنرمند حس، رنگ و انرژیای به موسیقی اضافه میكند كه مخاطب، عشق را از نوای نتها میگیرد. این تعامل لازمه فرهنگ است. لازمه پیشرفت برای خلق آثار است. امیدوارم این امر با گذشتن از نوستالژیپردازی اتفاق بیفتد. گذشته هرچقدر زیباست، آن را پاس بداریم؛ ولی اجازه بدهیم كار جدید هم خلق شود. امیدوارم ایرانیها از خصلت نوستالژیپردازی دست بكشند؛ چون بسیاری از تاریخ ایران به خاطر زندگی در گذشته از بین رفت. همانطور كه نوستالژی زیباست، جلورفتن هم زیباست. تقریبا دو سال پیش مصاحبهای با شما داشتیم كه «دَوَرانِ دُوران ِدور» را منتشر كرده بودید. از آن به بعد چه فعالیتهایی داشتید؟ قطعات میرا، اوهام، زندگی كاغذی، سر واهی، آگوست، نیشان را كه در واقع آلبوم «كمانه رو» نام گرفت، منتشر کردیم. امسال هم قطعات «بانوكا» و «سوگ خراسانی». نقطهعطف زندگی هنریتان چیست؟ افتخار این را داشتم كه چند مرحله از زندگیام را با كسانی كار كنم كه از آنها بسیار آموختم. یكی از آنها استاد خلعتبری است كه هم درس موسیقی دادند و هم درس زندگی. یكی دیگر از نقاط عطف زندگیام، آشنایی با استاد شهرام ناظری بود. 20ساله بودم و كنسرتهای حرفهای را با ایشان روی صحنه رفتم و تجربه جذابی بود. قطعه جدید «كوچابرها» را از برادرتان سحاب علم دیدم كه بازخورد خوبی داشت. همكاری با برادرتان اخیرا كمرنگ شده، آیا پروژه جدیدی باهم ندارید؟ بله باز هم كار مشترك خواهیم داشت. درضمن یك كار به نام «خالو» هم داریم که منتشر خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.