|

آرمان‌شهرگرایی به وقت عسرت و حسرت

محمدحسن خدایی. منتقد تئاتر

گویی زمانه‌ای است مستعد تأمل در باب یوتوپیا و دیستوپیای توأمان. هر چند علم و تکنولوژی، بسیاری از چشم‌اندازهای «دست‌نیافتنی» بشریت را این روزها ممکن کرده و حال «دست‌نیافتنی‌«های تازه است که با سرعت و دقت بالا جست‌وجو می‌شود. اما به‌قول آدورنو در گفت‌وگویی که با ارنست بلوخ بر سر هگل و بالطبع مفهوم اتوپیا در سال 1959 در فرانکفورت دارد، به قول برشت در این تمنا و توسعه، چیزی اساسی کم است. «مایلم به خاطرتان بیاورم که چیزهای متعددی که به آنها رؤیاهای اتوپیایی گفته می‌شود- مانند تلویزیون، امکان سفر به سیارات دیگر، برگذشتن از سرعت صوت- امروز جامه عمل پوشیده است. با وجود این، به همان اندازه که این رؤیاها عملی شده است، همه‌شان جوری به کار برده می‌شوند که انگار مهم‌ترین مسئله مربوط به آنها فراموش شده است، هیچ سعادتی به بار نیاورده‌اند». بنابراین بشریت با آنکه با موفقیت مرزهای اکتشاف را جابه‌جا کرده اما از مفاهیم انسانی همچون سعادت و خوشبختی، گویا فاصله گرفته است. بلوخ در جواب آدورنو کمابیش امیدوار است. او همچنان در پی نوعی امید الهیاتی است که فقدانش مصیبتی هولناک برای دوران مدرنیته خواهد بود. بلوخ گفتارش را با این جمله اسکار وایلد به پایان می‌رساند که «نقشه‌ای از دنیا که جایی برای اوتوپیا در آن نباشد، ارزش نگاه‌کردن ندارد». از منظر بلوخ، امید و آرمان‌شهرگرایی، رابطه‌ای مستحکم دارند که امکان نوع دیگری از زیستن برای انسان خسته و ملال‌زده را مهیا می‌کنند. گواینکه ادبیات علمی-تخیلی، پاسخی است به همین زیستن در جهانی دیگرگون. اما اتوپیا همچنان می‌تواند مسبب به محاق‌رفتن امر تاریخی شود و مواجهه با اینجا و اکنون ما را ناممکن و تزیینی کند. وضعیتی که در آن به سر می‌بریم و از منظر انسانی و اخلاقی، باید به اصلاح یا تغییر آن مجاهدت ورزیم، با این فرارفتن‌ها می‌تواند تا ابد ادامه یابد. بنابراین اتوپیا و ژانر علمی-تخیلی اگر خالی از سویه‌های رهایی‌بخش باشند، این امکان تغییر و گسست را به نابودی می‌کشانند.

اما از منظر دیگر، میان اتوپیا و جهان علمی-تخیلی فاصله است. هستند منتقدانی که آثار تخیلی را در یک نا-زمان‌ فرض کرده که از هر نوع افق اتوپیایی خالی شده و بیش از آنکه تخیل سیاسی را وسعت بخشند، موجب به محاق‌رفتن سویه‌های رادیکال و امیدبخش می‌شوند. همان نکته‌ای که کریستیان گودن در کتاب «آیا باید از اتوپیا اعاده حیثیت کرد؟» اشاره دارد. گودن با استناد به کتاب «ایدئولوژی و اتوپیا» کارل مانهایم و از زبان این جامعه‌شناس بیان می‌کند که «آیا نباید گذر تدریجی از سیاست به اقتصاد - گذری که حداقل گرایشی ممتاز است - طرد آگاهانه گذشته و نیز طرد مفهوم زمان تاریخی و رهاکردن آگاهانه، هرگونه «ایدئال فرهنگی» را به مثابه غیبت و حذف هرگونه علامت یا فرم اتوپیایی از میدان سیاست تلقی کرد». نکته‌ای که چند دهه بعدتر هربرت مارکوزه آن را با عنوان «پایان اتوپیا» خطاب به دانشجویان چپ‌گرای آلمانی می‌گوید. اینجاست که می‌توان ناخودآگاه سیاسی هالیوود را در به تصویرکشیدن جهان‌هایی مملو از عناصر برساخته ژانر علمی-تخیلی به تأمل نشست. آیا ضدیتی آشکار با ذهنیت اتوپیایی مشاهده نمی‌شود؟ ساختن انبوهی محصولات ضد اتوپیایی با عناصر تکنولوژیک و مرعوب‌کننده ژانر علمی-تخیلی؟ در مقابل این استراتژی مشکوک و خطرناک، کارگردانی همچون استنلی کوبریک را داریم که تیزهوشانه در پی ساختن جهانی علمی-تخیلی با چشم‌اندازی اتوپیایی است. حقیقتی بس مهم که این روزها چندان در تولیدات هنری کارگردان‌های جوان مشاهده نمی‌شود. این البته می‌تواند یک انتخاب سیاسی و زیباشناسی هالیوود باشد که جهان دیگری را که مبتنی بر عدالت و آزادی است، دور از دسترس انسان معاصر می‌داند. بنابراین بیش‌وکم با آثاری دیستوپیایی و آپوکالیپتیک مواجه هستیم که پایان نسل بشر را در این سیاره پیشگویی کرده و با دمیدن بر هراسی دائمی، زیستن در لحظه و «دم را غنمیت‌شمردن» را تبلیغ می‌کند. حال می‌توان در باب تئاتر این روزهای خودمان به تأمل نشست. تئاتری که به جهان مجازی کوچ کرده و البته تولید چندانی ندارد. اما در همین دوران وقفه و گسست است که باید در رابطه با نسبت تئاتر با اتوپیا و دیستوپیا اندیشید. اینکه گرایش به تولید کدام بیشتر است و گروه‌های اجرائی که از رئالیسم اجتماعی فاصله گرفته و در پی بازنمایی زندگی روزمره نیستند، کدام چشم‌انداز را مدنظر دارند، اهمیت می‌یابد. پاسخ به این پرسش‌ها آشکارکردن وضعیت اجتماعی و سیاسی تولید مادی آثار هنری اینجا و اکنون است. آشکارکردن نسبت هنرمندان با زمانه‌ای که امید در آن امری کمیاب شده. حال می‌توان بار دیگر از گفتارهایی که چون «تعهد اهل قلم و وظیفه ادبیات» که کامو و سارتر می‌گویند، در باب تئاتر این روزها پرسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.