مانیفست هنری دیوید ممت
شرق: «سه کاربرد چاقو»، با عنوان فرعی «در باب طبیعت و مقصود درام»، عنوان کتابی است از دیوید ممت که با ترجمه محمدرضا ترکتتاری در نشر بیدگل منتشر شده است. دیوید ممت در سال 1947 در شیکاگو متولد شده و دانشآموخته کالج گودار ورمونت و همچنین دانشکده تئاتری در نیویورک است. ممت در چندین کالج و دانشگاه به تدریس تئاتر پرداخته و در کمپانی تئاتر آتلانتیک که خود از بنیانگذارانش بوده نیز درسگفتارهایی ارائه کرده است. برخی از نمایشنامههای شناختهشده ممت که تعدادی از آنها به فارسی نیز ترجمه شدهاند، عبارتند از «اولئانو»، «از تو برکت»، «گلنگری گلنراس»، «بوفالوی آمریکایی»، «انحراف جنسی در شیکاگو» و... ممت همچنین فیلمنامههایی نیز نوشته است که برخی از آنها شهرت زیادی دارند. تعدادی از نمایشنامههای او نیز برنده جوایزی مثل جایزه پولیتزر شده است. اما کتاب «سه کاربرد چاقو»، نه متنی نمایشی است و نه فیلمنامه بلکه جزء نوشتههای نظری ممت است که شاید در میان آثاری که او منتشر کرده کمتر مورد توجه بوده است. مترجم کتاب در بخشی از سخن ابتدایی، درباره این کتاب نوشته: «دیوید ممت را کموبیش میشناسیم. نمایشنامهنویسی است خوشقریحه و فیلمنامهنویسی چیرهدست... این کتاب در ظاهر درباره نوشتن و خاصه نمایشنامهنویسی است، اما میتوان به نوعی آن را مانیفست هنری ممت به شمار آورد، رسالهای در باب چیستی هنر و چرایی و چگونگی نوشتن. متنی است سهل و ممتنع با فراز و فرود بسیار که بیشتر به متن پیادهشده یک سخنرانی میماند و کمتر میتوان آن ساختار شستهرفته متون دانشگاهی را در آن یافت. طبیعی است، چون ممت نظریهپرداز نیست. حکایات، نقلقولها، مثالها و مثلهای متعدد با چاشنی لحنی آمیخته به طنز و آیرونی، به متن غنای ویژهای بخشیده است و از سوی دیگر، ممت با بیانی موجز و صریح دست روی واقعیتهای چالشبرانگیز میگذارد و مسائلی را پیش میکشد که خواسته یا ناخواسته درگیرمان میکند. شاید متن پیشرو در ظاهر درباره نوشتن باشد، اما درواقع حکم شمعی را دارد که باریکه نوری میتاباند بر زوایای پنهان و آشکار شخصیت ما و دنیایی که در آن زندگی میکنیم و همین امر بود که من را به ترجمه کتاب ترغیب کرد». فصل اول کتاب «شخصیت سوزباد» نام دارد و ممت در آغاز فصل، دراماتیککردن را بخشی از طبیعت ما میداند. او مثالی ساده و روزمره هم برای گفتهاش میزند: اینکه ما دستکم روزی یکبار آبوهوا که پدیدهای ذاتا غیرشخصی است را به شکل تعبیری از دیدگاه آن لحظهمان به جهان بازتفسیر میکنیم و برای مثال میگوییم «محشر است. باران میآید. درست وقتی دلم گرفته. زندگی مگر چیزی غیر از این است؟». ممت میگوید که ما آب و هوا را که پدیدهای غیرشخصی است به شکل دراماتیک درک میکنیم و همانگونه نیز به کار میگیریم، یعنی «به آن پیرنگی الحاق میکنیم تا قهرمان، که خود ما باشیم، معنایش را درک کند». ممت در ادامه میگوید که ما پدیدههایی غیرشخصی مثل آب و هوا، ترافیک و دیگر مواردی از این دست را، با بهکارگیری اغراق، ترکیبات آیرونیک، وارونهسازی، فرافکنی و تمام ابزارهایی که نمایشنامهنویس برای آفرینش و روانکاو برای تفسیر پدیدههای مهم احساسی به کار میگیرند، دراماتیک میکنیم: «درواقع ما یک رخداد را با پسوپیشکردن پیشامدها، کموزیادکردن و آبوتابدادن به آنها دراماتیک میکنیم تا معنای شخصیاش را دریابیم- مایی که شخصیت اصلی درام منحصربهفردی هستیم که برداشت ما از زندگیمان است».ممت میگوید که ما در نمایشهای کوچک روزانهمان، چیزهای کلی یا پیشپاافتاده را خاص و عینی میکنیم، یعنی آنها را به دنیایی میبریم که به زعم ساختار ذهن ما قابل فهم است و ممت این را «دراماتورژی خوب» مینامد. درمقابل، ممت نمونهای از دراماتورژیهای بد را نیز در همین قبیل امور روزمره مثال میزند و به سیاستمداران اشاره میکند: «دراماتورژی بد را در وراجیهای سیاستمداران میتوان یافت، کسانی که در عمل چیزی برای گفتن ندارند. آنها از فرایند دراماتورژی تخطی کرده و بیشتر از چیزی ذهنی و نامعلوم سخن میگویند: از آینده، فردا، راهورسم آمریکایی، رسالت ما، پیشرفت، تغییر».ممت به مثالهای دیگری از امر دراماتیک در زندگی روزمره نیز اشاره میکند. او به نیاز ذاتی به امر دراماتیک در پیشبینی روزنامهها از مقدار فروش یک فیلم اشاره میکند: این نیاز به امر دراماتیک، تمایل ما برای سازماندادن علت و معلول با هدف افزایش دانش عملیمان از جهان، در خود فیلم غایب است، اما در واکنش ما نسبت به درامی که طبیعتا در رقابت بین فیلمها رخ میدهد به شکل خودجوش پدیدار میشود. ممت میگوید که سازوکار بقای ما، جهان را به شکل نتیجهگیریهای علتومعلولی سامان میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.