عربستان شروطش در برابر قطر را به ۲ شرط کاهش داد
عقبنشینی به سبک ریاض
سه سال از روزی که عربستان، امارات متحده عربی، بحرین و مصر یکی از قدیمیترین شرکای عرب خود را به تروریسم متهم و شدیدترین تحریمها را علیه آن آغاز کردند، میگذرد. در این سه سال قطر، آن برادر طردشده از جهان عرب، مسیرش را با نزدیکشدن به ایران و ترکیه تغییر داد و خودش را سر پا نگه داشت. پنجم ژوئن 2017 وقتی چهار کشور عربی به رهبری عربستان همه روابطشان را با قطر قطع کردند و مرزهای زمینی، دریایی و هواییشان را به روی این کشور بستند، برای برقراری مجدد روابط 13 شرط مطرح کردند؛ شروطی که دوحه هرگز حاضر به پذیرش آن نشد. قطع روابط با تهران، خروج نیروهای نظامی ترکیه از قطر، تعطیلی شبکه خبری الجزیره و پرداخت غرامت مالی از جمله این شروط بودند. حالا اما کرونا جهان و مناسباتش را تغییر داده؛ قدرتها در حال جابهجاییاند و در چنین شرایطی وقتی کسی نمیداند فردا چه اتفاقی خواهد افتاد، قطعا انتخاب میکند در شرایط بهتری به پیشواز تغییر برود. در چنین شرایطی نماینده دائمی عربستان در سازمان ملل متحد لابهلای حرفهایش از تغییر این شروط گفته است. آنطور که عبدالله المعلمی به بیبیسی گفته، این شروط حالا به دو بند کاهش یافته است: پایان حضور نظامی ترکیه در قطر و کاهش مناسبات با ایران. اما کرونا تنها به افزایش فشار برای تغییر در روابط کشورهای شورای همکاری خلیج فارس ختم نشده است؛ فشار بر تمامی کشورهای این شورا آنقدر تشدید شده که دولتهایی مانند عربستان، دولتهایی که به دولتهای رفاه خلیج فارس معروفاند، مجبور به ارائه سیاستهای ریاضت اقتصادی شدهاند. برخی کارشناسان معتقدند این تغییرات به فروپاشی دولتهای رفاه در منطقه خلیج فارس منجر خواهد شد: بیل لاو: تمایل ریاض و دوحه به حفظ شرایط کنونی مدل دولتهای تحصیلدار یا رانتی، مقاومت خود را در چند دهه اخیر نشان دادهاند. دولتهای رانتی یا تحصیلدار دولتهایی هستند که به جز مالیات، منابع مالی دیگری مانند دریافت رانت از خارج یا فروش نفت دارند و بنابراین با مقادیری بیتفاوتی نسبت به رضایت مردمی سیاستها و خواستهای دولتی را اجرا میکنند. به این ترتیب من فکر نمیکنم که فروپاشی دولتهای رفاه نزدیک باشد اما قطعا روند تغییرات در این کشورها آغاز شده است. تعیین مالیات بر ارزشافزوده که از ابتدای سال 2018 در بسیاری از کشورهای خلیج فارس به وجود آمد، سیاستهای ریاضتی و سقوط کنونی قیمت نفت قطعا مناسبات اجتماعی و نگاه به آنها را تغییر میدهد. مسئله کلیدی این است که این تغییرات با توجه به کاهش شدید قیمت نفت قطعا متوجه برنامههای اصلاحاتی این کشورها میشود. مهمترین و جدیدترین این برنامهها چشمانداز 2030 محمد بن سلمان، ولیعهد است؛ این برنامه هم مانند دیگر برنامهها هرگز به اهداف فوق خوشبینانهاش نخواهد رسید. ریچل زیمبا: اقتصاد ضعیف و افزایش نفوذ چین بحرانهای کنونی در این کشورها باعث شده اجرای سیاستهایی که پیشتر برای بهبود هزینهکردها تعیین شده بود، سرعت بگیرد. کاهش یارانهها و کاهش اتکا به درآمدهای ناشی از فروش نفت و گاز از جمله این سیاستها هستند. اما در هر صورت انباشت درآمدها و حجم بالای هزینههای عمومی اجازه نخواهد داد که این تغییرات از سطحی فراتر بروند و آنطور که در سؤال مطرح شد به ازبینرفتن دولتهای رفاه منجر شوند. دولتهای تحصیلدار چندین سال است که تحت فشارند و این فشار به صورت ویژه از سال 2015 احساس میشود. ترکیب این فشار با بحرانهای درمانی، اقتصادی، مالی و انرژی ناشی از ویروس کرونا تصمیمگیریهای دشواری را میطلبد. با وجود افزایش چالشها، دولتهای کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنان مایل نیستند در سیستم فعلی تغییری ایجاد کنند. اما نمیتوان نادیده گرفت که چالشهای بهوجودآمده فشار برای استخدام نیروی کار داخلی و سختکردن شرایط کار مهاجران در این کشورها را به دنبال خواهد داشت؛ مسئلهای که طی زمان به رقابت میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس بهویژه در حوزه سرمایهگذاری در خاورمیانه و شمال آفریقا منجر میشود. در حالی که شرکتهای بزرگ برای سرمایهگذاریهای داخلی بیشتر تحت فشار قرار میگیرند، کشورهایی چون بحرین و عمان توانایی کمتری برای اجرای برنامه بودجه خود خواهند داشت. در چنین شرایطی خطر رقابت منطقهای بسیار افزایش مییابد در حالی که وضعیت اقتصادی متزلزل بعضی از این کشورها ممکن است باعث همکاری برخی از آنها با کشورهای خارجی شود و در حال حاضر چین جدیدترین گزینه برای همکاری با کشورهایی در این منطقه است که اقتصاد متزلزلی دارند. با این حال چین تاکنون تمایلی برای سرمایهگذاری بیشتر در این منطقه نشان نداده است. آندریاس کریگ: دشوارترین آزمون محمد بن سلمان فراگیری رکود اقتصادی ناشی از شیوع ویروس کرونا و همزمانی آن با سقوط تاریخی بازار نفت، دولتهای تحصیلدار را با چالشهای عمیقی مواجه کرده است. این بحرانها باعث شده پادشاهیهای این منطقه که اکنون در حال مهار بحرانهای اقتصادی و مالی بیسابقه هستند، دیگر نتوانند رفاه عمومی را آنطور که شهروندان این کشورها به آن خو کردهاند، تأمین کنند. در حالی که برخی از این کشورها از جمله عربستان با وعده ولیعهد این کشور از سال 2017 برای بهبود این خدمات آماده میشدند؛ تحولات اخیر و افزایش مالیات به تبع آن زمانی رخ دادهاند که بنیاد سرمایهگذاری عمومی عربستان به فعالیت خود برای مشارکت در پروژههای خارجی ادامه میدهد؛ پروژههایی که با وجود برنامه گسترده این کشور در مبارزه با فساد، دستاوردهای مالی اندکی برای عربستان داشتهاند. در چنین شرایطی آزمون بزرگ و اصلی برای محمد بن سلمان این است که آیا او میتواند نظر جوانان را نهتنها با برداشتن محدودیتهای اجتماعی و ارائه سرگرمیهای جمعی بلکه با دادن نان به آنها و استخدامشان در مشاغلی که بتوانند روی آنها حساب کنند، جلب کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.