|

سرمایه‌داری علیه محیط زیست

نائومی کلاین از زمان انتشار مانیفست خود علیه جهانی‌سازی در کتاب «بدون لوگو»، یکی از صریح‌اللهجه‌ترین سخنگویان ترقی‌خواهی بوده است. او در کتاب مهیج و جذاب خود با عنوان «آخرین فرصت تغییر: سرمایه‌داری در تقابل با شرایط اقلیمی» که در سال ۲۰۱۴ منتشر شده به تغییرات اقلیمی می‌پردازد و درباره نبردی حیاتی برای سرنوشت زمین می‌نویسد که در آن یا ما مهار سیاره زمین را از سرمایه‌دارانی که آن را ویران کرده‌اند پس می‌گیریم، یا شاهد از بین‌رفتن آنیم. کلاین در این کتاب گرمایش جهانی را هم یک بحران می‌داند و هم یک فرصت، آن هم در مقیاسی که تاکنون ندیده‌ایم: بزرگ‌تر از رکود بزرگ دهه ۱۹۳۰، بسیار جدی‌تر از تهدید جنگ هسته‌ای، و امیدوارکننده‌تر از جنبش‌های حقوق مدنی و ضدجنگ. به اعتقاد او، «هنوز زمان داریم که از فاجعه گرمایش زمین جلوگیری کنیم ولی نه در چارچوب احکام سرمایه‌داری معاصر. این بهترین دلیل است برای تغییر این احکام و فرامین». کلاین در فصل اول کتاب نظرات و مواضع تند احزاب دست‌راستی درباره جنبش‌های سبز را شرح می‌دهد. آنها این جنبش‌ها را با کلیسای تفتیش عقاید کاتولیک و آلمان نازی و روسیه دوران استالین مقایسه می‌کنند و معتقدند جنبش‌های زیست‌محیطی بیش از تغییرات اقلیمی مربوط به محدودکردن سرمایه‌داری است و به نفع بازتوزیع جهانی ثروت عمل می‌کند. فصل دوم کتاب به تداخل طرح‌های به‌کارگیری انرژی‌های سبز و سیاست‌های محیط‌زیست با تفاهم‌نامه‌های سازمان تجارت جهانی و صندوق بین‌المللی پول اشاره دارد. کلاین برای مثال از طرح‌های مفیدی مثل ساخت صفحات انرژی خورشیدی می‌نویسد که به‌علت مغایرت با توافق‌نامه‌های سازمان تجارت جهانی هرگز عملی نشده است. فصل سوم آمارهایی از مقاومت‌های محلی و گروه‌های کوچکی ارائه می‌دهد که علیه خصوصی‌شدن منابع زیرزمینی مبارزه می‌کنند. از نظر کلاین این فشارها با موانع جدی دست‌به‌گریبان است. از این نظر برای تغییر به چیزی بیش از اراده نیاز داریم: این کار مستلزم تغییر جهت ایدئولوژیک در زندگی‌مان است. فصل بعدی کتاب درباره نسبت بحران اقتصادی و امکان بروز سیاست‌های سبز است. دگرگونی محیط‌زیست و اجرای سیاست‌های زیست‌محیطی در زمان بحران اقتصادی حتی در آمریکا بیشتر به واقعیت نزدیک می‌شود. درواقع می‌توان گفت بحران اقتصادی باور عمومی نسبت به اقتصاد بازار آزاد را در بیشتر کشور‌ها در هم کوبیده و فرصتی برای شکستن تابوهای ایدئولوژیک بازار آزاد فراهم ساخته است. فصل پنجم کتاب با عنوان «فراسوی بهره‌برداری‌گرایی» به موضوع غارت شرکت‌های چندملیتی از مناطق بکر و دست‌نخورده می‌پردازد. فصل بعدی کتاب پیرامون اتفاق غریبی در عرصه محیط زیست است، ادغام فاجعه‌بار سازمان‌های محیط زیست و کسب‌وکارهای بزرگ. کلاین آمارهای متعددی از سازمان‌های محیط‌زیستی می‌آورد که خود پس از مدتی شروع به حفاری و استفاده از سوخت‌های فسیلی می‌کردند، بخش‌های بزرگی از جنبش‌های محیط‌زیست نه‌تنها درگیر مبارزه با شرکت‌های چندملیتی نیستند بلکه عملاً با آن‌ها ادغام شده‌اند. فصل هفتم با عنوان «میلیاردرهای سبز نجات‌مان نخواهند داد» درباره مدیران شرکت‌ها و صنایع عظیم است. مدیران این صنایع با تعیین بودجه و یا جایزه‌های هنگفت برای دانشمندان سعی در حل بحران محیط‌زیست دارند. این شرکت‌ها اما خود غالباً از بدنام‌ترین‌ها در حوزه محیط‌زیست و استفاده از سوخت‌های فسیلی‌اند. کلاین می‌نویسد تمامی این پروژه‌ها علی‌رغم خواست مدیران با شکست مواجه می‌شوند. فصل هشتم، پیرامون طرح‌های تخصصی و ژئومهندسی درباره جلوگیری از گرمایش زمین است. کلاین توضیح می‌دهد چگونه تا سال‌ها مباحث ژئومهندسی به‌علت مورد استفاده قرارگرفتن در دوران جنگ سرد به‌عنوان تابو شناخته می‌شد اما با فروکش‌کردن تب جنگ و دست‌وپنجه نرم‌کردن ما با دشمن مشترک می‌تواند راهکارهای مناسب و عملی در اختیار ما علیه گرمایش زمین ارائه دهد. کلاین در فصل نهم، «بلاکیدیا»، از شکل‌گیری مقاومت‌های جدی و شبکه‌های جهانی و فراگیر مردمی، در کشورهای مختلف می‌گوید که دیگر ارتباطی به همایش‌های آنچنانی سازمان ملل ندارد. «بلاکیدیا» نام منطقه‌ای تفریحی در یونان بود که یکی از اولین هسته‌های مقاومت‌های زیست‌محیطی در آن شکل گرفت. او در توضیح این مقاومت می‌نویسد: «بلاکیدیا نه مکانی مشخص روی نقشه بلکه پهنه‌ای است برآمده از درگیری‌های فراملیتی که از نظر جغرافیایی نیز دائماً در حال تغییر است و با تکرار و شدتی فزاینده در مکان‌هایی شکل می‌گیرد که پروژه‌های استخراجی در تلاشند تا زمین را برای ایجاد معادن روباز حفاری کنند». (ص 415) او در فصل بعدی به پیروزی‌های هرچند انگشت‌شمار و مقاومت‌هایی اشاره می‌کند که توانستند جلوی شرکت‌ها بایستند. فصل یازدهم کتاب بیشتر حول محور بومیان و تاریخ‌های دست‌اندازی استعمارگران به زمین‌های آنهاست. کلاین از بدهی‌های عظیم دولت‌های کانادا و استرالیا به بومیان می‌گوید که دولت‌ها زیر بار پرداخت آن نمی‌روند. از نظر او اعمال حقوق بومیان نقش بسزایی در ظهور موج‌های کنونی مقاومت در برابر سوخت‌های فسیلی دارد. در ادامه فصل او با ذکر مثال‌هایی از سرکوب بومیان در برابر دست‌اندازی دولت به زمین‌هایشان می‌نویسد. فصل دوازده کتاب درباره مشترکات جوی است. اکثر قبایل سرخپوست و بومی به‌علت دست‌وپنجه نرم‌کردن با مشکل اعتیاد و سیل بیکاری حاضر می‌شوند با شرکت‌ها قراردادهایی ببندند (شرکت‌های معدنی به‌راحتی وارد شهرها شده و با دادن وعده برای ایجاد شغل و تأمین بودجه برنامه‌های جدید اجتماعی، بخشی از مردم را به سوی خود جلب می‌کنند). اما کلاین می‌نویسد چگونه استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر که برای بومیان اشتغال‌زایی نیز می‌کرد، برای آنها شگفت‌آور بود و حتی انرژی‌های سبز را راه و روش سرخپوستی می‌نامیدند. او در فصل سیزدهم «حق بازسازی» بحران محیط‌زیست را با تجربه شخصی‌اش از مادرشدن پیوند می‌زند و در ادامه این فصل از فراگیرشدن ناباروری زنان و باقی موجودات زنده در شهرهای صنعتی که درگیر آلودگی محیط‌زیستی هستند آمار و جزئیاتی ارائه می‌کند. کلاین در فصل نهایی کتاب، با عنوان «نتیجه‌گیری، سال‌های کبیسه»، ماجراها و تجربه‌های پنج‌ساله‌اش هنگام نگارش کتاب را تشریح می‌کند، تجربه‌هایی که بیشتر با شکست همراه بود. امید او اما به جنبش‌های همیشه غافلگیرکننده مردمی است که علی‌رغم نظرات کارشناسان ناگهان سر برمی‌آورند. کلاین بر این باور است که تغییرات اقلیمی نه یک موضوع، بلکه یک پیام است؛ پیامی که به ما می‌گوید این مدل رو به افول است و نحوه سازماندهی اقتصاد و تفکر ما درباره جایگاه‌مان در سیاره زمین ایراد اساسی دارد. از این رو، معتقد است این قضیه می‌تواند محرکی باشد برای شکل‌گیری جنبش‌های عمومی و متحد در سراسر جهان. این جنبش‌ها باید بتوانند ثروت‌های به دست آمده از سیاست‌هایی مثل معافیت‌های مالیاتی، خصوصی‌سازی و مقررات‌زدایی را بازگردانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.