|

مروری بر روابط ۴۰ ساله دولت و مجلس

مناقشات 2 قوه

علی ایوبی: از امروز یازدهمین مجلس شورای اسلامی افتتاح می‌شود. مجلسی که از تیرماه سال 59 تاکنون با 12 دولت و هفت رئیس دولت همکاری کرده و البته بارها وزرای آنان را استیضاح و برکنار کرده است. در 10 دوره گذشته مجلس، پنج نفر ریاست این مجلس را بر عهده داشتند که علی لاریجانی با 12 سال بیشترین سابقه را دارد، هرچند از امروز او دیگر رئیس نخواهد بود. در این گزارش به هم‌زمانی و چگونگی همکاری یا تقابل رؤسای دولت‌های بعد از انقلاب با 10 دوره مجلس پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
‌ابوالحسن بنی‌صدر:‌ زمانی که بنی‌صدر در پنجم بهمن سال 58 به‌عنوان اولین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد، هنوز کشور مجلس نداشت. کمتر از یک ماه بعد از روی‌کار‌آمدن او بود که در تاریخ 24 اسفند 58 مرحله اول انتخابات نخستین دوره مجلس شورای ملی برگزار شد و در هفتم خرداد اولین جلسه مجلس شورای ملی در ساختمان سنای سابق برگزار شد. اکبر هاشمی‌رفسنجانی نیز به‌عنوان رئیس این مجلس انتخاب شد. ‌نکته جالب اینکه بنی‌صدر به‌عنوان اولین رئیس‌جمهور بعد از پیروزی انقلاب که انتخابات مجلس اول را برگزار کرده بود، توسط همین مجلس استیضاح و برکنار شد.‌بررسی کفایت سیاسی رئیس‌جمهور از ۲۰ خرداد سال 60 آغاز شد و 11 روز ادامه داشت که در نهایت با 177 رأی موافق، ۱۲ رأی ممتنع و یک رأی مخالف، بنی‌صدر از ریاست‌جمهوری برکنار شد. این اولین و تنها بار در تاریخ جمهوری اسلامی بود که یک رئیس‌جمهور توسط مجلس از کار خود عزل شد و می‌توان از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اتفاق‌های آن مجلس نام برد.
نکته دیگر درباره مجلس اول اینکه چندین نماینده آن از جمله آیت‌الله خامنه‌ای، شهید محمدعلی رجایی، شهید محمدجواد باهنر، علی‌اکبر ناطق‌نوری، احمد توکلی، سیدمحمد خاتمی، مرحوم حبیب‌الله عسگراولادی و محمد غرضی، بعدها وارد سمت‌های دولت شدند.
‌محمدعلی رجایی:‌ حدود یک ماه پس از برکناری بنی‌صدر توسط مجلس اول، علی‌اکبر پرورش، عباس شیبانی و حبیب‌الله عسگراولادی که در آن مجلس به‌عنوان نماینده مردم حضور داشتند به‌همراه محمد‌علی رجایی که از نمایندگی همین مجلس به‌عنوان نخست‌وزیر انتخاب شده بود، برای پست ریاست‌جمهوری ثبت‌نام کرد و در نهایت رجایی بود که با کسب 12 میلیون رأی به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. او محمدجواد باهنر را که سابقه حضور در مجلس اول به‌عنوان نماینده مردم تهران را داشت، به‌عنوان نخست‌وزیر انتخاب کرد. کابینه باهنر از مجلس اول رأی اعتماد گرفت اما هر دو در هشتم شهریور همان سال در دفتر نخست‌وزیری ترور شدند و به شهادت رسیدند.
‌آیت‌الله خامنه‌ای:‌ ایشان که سابقه حضور در مجلس اول به‌عنوان نماینده مردم تهران را داشتند، بعد از شهادت رجایی و باهنر، نامزد ریاست‌جمهوری شدند و در مهر 60 به‌عنوان سومین رئیس‌جمهور بعد از پیروزی انقلاب انتخاب شدند و علی‌اکبر ولایتی که سابقه نمایندگی در مجلس اول را داشت، به‌عنوان نخست‌وزیر انتخاب کرد؛ اما مجلمروری بر روابط 40 ساله دولت و مجلس
به او رأی اعتماد نداد. بعد از ولایتی، میرحسین موسوی به‌عنوان نخست‌وزیر از مجلس اول رأی اعتماد گرفت و هشت سال در این سمت ماند.‌در دوره ریاست‌جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای، انتخابات دومین دوره مجلس نیز در 26 فروردین 63 برگزار شد و در هفتم خرداد همان سال اولین جلسه آن تشکیل شد. در این دوره نیز ‌‌هاشمی‌رفسنجانی ریاست مجلس را بر عهده داشت.‌تنها یک سال از عمر دولت سوم باقی مانده بود که انتخابات مجلس سوم در تاریخ 19 فروردین 67 برگزار شد و در هفتم خرداد همان سال این مجلس به‌صورت رسمی افتتاح و اکبر هاشمی‌رفسنجانی برای بار سوم به‌عنوان رئیس مجلس انتخاب شد؛ اما ریاست او تنها یک سال به طول انجامید. در همین دوره مجلس بود که نام مجلس شورای ملی رسما به مجلس شورای اسلامی تغییر کرد.
‌آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی:‌ در 14 خرداد سال 68، امام خمینی (ره)، رهبر انقلاب، رحلت کردند و آیت‌الله خامنه‌‌ای که مدت کوتاهی از ریاست‌جمهوری‌شان باقی مانده بود، از طرف مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان رهبر انتخاب شدند. حال باید رئیس‌جمهور جدیدی انتخاب می‌شد، هاشمی‌رفسنجانی که تا آن زمان ریاست مجالس اول، دوم و سوم را بر عهده داشت، خود را برای پست ریاست‌جمهوری نامزد کرد و پیروز انتخابات شد. او تنها رئیس مجلسی است که توانسته به ریاست دولت نیز برسد. بعد از او مهدی کروبی که نایب‌رئیسی مجلس سوم را بر عهده داشت، به‌عنوان رئیس مجلس انتخاب شد و تا پایان آن یعنی خرداد سال 71 در این سمت ماند. مرحوم هاشمی‌رفسنجانی در دوره ریاست‌جمهوری خود مجالس چهارم و پنجم را نیز تجربه کرد که ریاست هر دو این مجالس بر عهده علی‌اکبر ناطق‌نوری بود. نایب‌رئیس او نیز حسن روحانی بود که هم‌اکنون رئیس دولت دوازدهم است. مجلس پنجم اولین حضور جدی حزب «کارگزاران سازندگی» نیز بود که هاشمی‌رفسنجانی را پدر معنوی خود می‌دانست، فائزه هاشمی، دختر مرحوم هاشمی‌رفسنجانی، در انتخابات به‌عنوان نفر دوم تهران به مجلس پنجم راه یافته بود.
‌سیدمحمد خاتمی:‌ خاتمی در حالی در دوم خرداد سال 76 به پاستور راه یافت که رقیب جدی او در انتخابات، حجت‌الاسلام ناطق‌نوری، رئیس مجلس پنجم بود. شوک شکست ناطق چنان زیاد بود که خیلی‌ها گمان می‌کردند کابینه محمد خاتمی از سد مجلس پنجم نخواهد گذشت؛ اما ناطق‌نوری رقابت انتخاباتی را وارد مباحث مجلس نکرد و نشان داد به‌دنبال سنگ‌اندازی نیست. تمام اعضای دولت اول خاتمی از مجلس پنجم رأی اعتماد گرفتند، هرچند در میانه راه وزرای کشور و ارشاد از سوی نمایندگان استیضاح شدند که به برکناری عبدالله نوری و ابقای عطاءالله مهاجرانی انجامید. در خرداد 79 مجلس ششم به ریاست مهدی کروبی و نایب‌رئیسی برادر رئیس‌جمهور بر سر کار آمد. مجلسی که در دست اصلاح‌طلبان بود و رابطه‌اش با دولت خاتمی همیشه در حد مطلوب باقی ماند. خاتمی در دوران ریاست‌جمهوری خود یک مجلس دیگر را هم تجربه کرده است، مجلسی که کاملا با مجلس ششم متفاوت بود و منتقدانش آن را در دست داشتند. در خرداد 83 مجلس هفتم بر سر کار آمد که اصولگرایان اکثریت آن را بر عهده داشتند و ریاست آن بر عهده غلامعلی حدادعادل بود. این مجلس بارها وزرای دولت اصلاحات را استیضاح کرد.
‌محمود احمدی‌نژاد: ‌یک سال از عمر مجلس هفتم گذشته بود که دولت احمدی‌نژاد بر سر کار آمد. هرچند گمان بر این بود که این مجلس با او مدارا کند؛ اما در رأی‌دادن به کابینه احمدی‌نژاد، به‌ویژه به وزیر نفت خساست به خرج داد. بارها نیز وزرا برای پاسخ‌گویی راهی بهارستان شدند.‌خرداد 87، مجلس هشتم بر سر کار آمد، مجلسی که دیگر حدادعادل را به‌عنوان رئیس مجلس نپذیرفت و جای او را به علی لاریجانی داد. او اولین رئیس مجلسی است که از حوزه تهران به مجلس نیامده بود. لاریجانی که تا مهر سال 86 دبیر شورای امنیت ملی بود، به‌دلیل اختلاف با احمدی‌نژاد استعفا داده بود و اکنون به‌عنوان رئیس مجلس یکی از سران قوا شده بود. برای اولین‌بار این مجلس در اسفند سال 90 احمدی‌نژاد را برای پاسخ به سؤال نمایندگان به بهارستان فراخواند. مجلس نهم نیز در خرداد سال 91 به ادامه ریاست علی لاریجانی رأی داد تا در بهمن همان سال شاهد رویارویی او با محمود احمدی‌نژاد باشیم. در 15 بهمن 91 عبدالرضا شیخ‌الاسلامی، وزیر وقت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، به‌دلیل انتصاب سعید مرتضوی در مدیریت سازمان تأمین اجتماعی از سوی نمایندگان استیضاح شد. در آن روز احمدی‌نژاد فیلمی از دیدار مرتضوی و فاضل لاریجانی، برادر علی لاریجانی پخش کرد؛ اتفاقی که با واکنش علی لاریجانی مواجه شد و او با بیان اینکه با برادرم ارتباطی ندارم، گفت: «اتفاقا خوب شد شما که در کشور «بگم، بگم» راه انداختید، امروز این فیلم را پخش کردید که مردم شخصیت شما را بهتر بشناسند...».
‌حسن روحانی:‌از روزی که حسن روحانی در مرداد 92 سکان دولت را بر عهده گرفته است، مجالس نهم و دهم در بهارستان مستقر بوده‌اند که ریاست آن را علی لاریجانی بر عهده داشته است. این مجالس هرچند با مشی اعتدالی روحانی همخوانی داشتند، اما بارها وزرای او را استیضاح و برکنار کردند. مجلس دهم حتی شخص رئیس‌جمهوری را در شهریور سال 97 برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های نمایندگان به مجلس فراخواند؛ اما از امروز مجلس یازدهم که منتقدان حسن روحانی آن را اداره خواهند کرد، روی صندلی‌های سبز بهارستان خواهند نشست. باید دید او که سابقه نایب‌رئیسی در مجلس را در کارنامه دارد، خواهد توانست یک سال آخر دولت خود را با آرامش سپری کند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.