زمانی برای چرخیدن ائتلافها
مارك كاتز. تحليلگر بينالملل
روسیه در دوران رهبری ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری فعلی این کشور، به شکل فزایندهای در سیاست خارجی خود رویکردی مدعیانه و حتی تهاجمی داشته است. علاوه بر بازیابی نفوذ مسکو بر بیشتر کشورهایی که قبلا عضوی از اتحاد جماهیر شوروی بودند، پوتین حتی نقش قدرتمند مسکو را نه تنها در خاورمیانه بلکه در آمریکای لاتین و آفریقا احیا کرد؛ قدرتی که این کشور با پایان جنگ سرد از دست داده بود. پوتین همچنین در بسیاری از کشورهای اروپایی که از زمان جنگ جهانی دوم از متحدان آمریکا بودهاند، دوستانی پیدا کرده است. در نقطه اوج این نفوذ، رئیسجمهور 67 ساله روسیه بیش از شوروی بر سیاست داخلی آمریکا تأثیر گذاشته است. با وجود موفقیت کلی رویکرد مدعیانه پوتین در سیاست خارجهاش تقریبا نسبت به کل جهان، یک کشور وجود دارد که با آن اینچنین رفتار نمیشود؛ چین. وقتی صحبت از روابط چین و روسیه میشود بهروشنی میتوان فهمید که پوتین در این رابطه کاملا متفاوت و محترمانه رفتار میکند. پوتین حتی شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین را «دوستی خوب و قابل اعتماد» توصیف کرده است. قطعا یکی از دلایل آن وابستگی اقتصادی رو به افزایش به چین و پس از آن اتفاقاتی است که پس از الحاق کریمه به روسیه رخ داد و کشورهای غربی را مجاب کرد تا تحریمهایی اقتصادی علیه روسیه اعمال کنند. اما از آنجایی که پوتین مردی واقعبین است حتما میداند که چین چقدر در حال رشد و پیشرفت اقتصادی است؛ در حالی که روسیه با رکود دستوپنجه نرم میکند. او قطعا این را هم میداند قدرت اقتصادی در کنار جمعیت چین میتواند بهزودی باعث این شود که پکن از نظر نظامی نیز از مسکو پیش افتد و چینی که روسیه هر روز بیشتر به آن وابسته میشود میتواند نه تنها برای مسکو بلکه برای فعالیتهای شخص پوتین هم محدودکننده باشد. با وجود این، به نظر نمیرسد پوتین حتی به این مسئله که چین میتواند برای روسیه تهدید باشد، فکر کند. سؤال این است که پشت این واکنش چه فکری وجود دارد؟
یکی از دلایل میتواند این باشد که پوتین واقعا باور دارد تهدید اصلی از سوی آمریکا و غرب است و آنچنان بر این موضوع متمرکز شده که تهدید بالقوهای چین علیه کشورش توجه نمیکند. پوتین در حالی که در مسکو با نگاهی معطوف به غرب مشغول است فرصت این را نیافته تا به جنوب شرقیاش نگاه کند؛ اما با توجه به شهرت پوتین در حساسیت ویژهاش به هرگونه تهدید، این گزینه بسیار بسیار بعید به نظر میرسد. یکی دیگر از دلایل احتمالی چنین رفتاری میتواند این باشد که پوتین به این حقیقت واقف است که چین در حال پیشیگرفتن از روسیه است اما انتخاب کرده که برای مسکو بهتر است تابع پکن باشد تا واشنگتن. در رابطه میان روسیه و چین، پکن ممکن است هر چیزی بخواهد اما تلاش نمیکند تا آن را به وسیله «انقلابهای رنگی» دموکراتیک کند. این مسئله به وحشت پوتین از انقلابهای رنگی ارتباط دارد؛ انقلابهای رنگیای که در دوران ریاستجمهوری بوش پسر در اوکراین و گرجستان، چندین کشور عربی و بعدتر دوباره در اوکراین اتفاق افتاد، قطعا به این وحشت دامن زدهاند اما باور اینکه پوتین، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری فعلی آمریکا را تا این حد قدرتمند بداند، بسیار دشوار است. حتی اگر در انتخابات ریاستجمهوری پیشِرو یک دموکرات به این جایگاه برسد، در حال حاضر آمریکا و غرب در درون خود چنان دچار آشفتگی و اختلاف هستند که حتی خود پوتین هم درک میکند که آنها در موقعیتی نیستند که علیه او انقلابی راه اندازند. گزینه دیگری که میتوان برای رفتار متفاوت پوتین در مقابل چین در نظر گرفت این تصور است که به نظر پوتین، پکن مادامی که واشنگتن را تهدیدی علیه خود میداند، مسکو را تهدید نخواهد کرد و اگر زمانی چین به تهدیدی برای روسیه تبدیل شده باشد یعنی آمریکا و غرب هم در موقعیتی مشابه قرار دارند و اگر این اتفاق بیفتد به نفع غرب و واشنگتن است که با روسیهای ضعیفتر علیه چین قدرتمند متحد شوند هر چقدر هم که این اتحاد دشوار باشد. چنین منطقی بیشتر با شخصیت پوتین همخوانی دارد و اگر این واقعا موضوعی باشد که او به آن فکر میکند، ممکن است حق با او باشد. مهم نیست که رهبران کشورهای غربی چقدر از او متنفر هستند، چراکه اگر درگیر رقابت جهانی با چین شوند، به احتمال زیاد روسیه را بر چین ترجیح میدهند. از طرف دیگر رهبران کشورهای غربی که مدتهاست با روسیه دچار اختلاف شدهاند ممکن است تشخیص ندهند که پوتین یا جانشین او، اگر به آنها احتیاج داشته باشند و به موقعاش دیگر علیه آنها خصمانه عمل نخواهند کرد. البته این گزینه هم وجود دارد که اگر زمانی مسکو علیه چین از کشورهای غربی درخواست حمایت کرد، این کشورها کنار بکشند و اجازه دهند روسیه و چین به جای رقابت با آنها به رقابت با یکدیگر سرگرم شوند. آیا قرار است چنین اتفای بیفتند؟ به هیچ وجه؛ اما احتمال وقوع آن میتواند رهبر ضدغربیاي چون پوتین را مجاب کند که به جای رعایت تعادل در رابطه آمریکا و چین، بیشتر به سمت دومی گرایش داشته باشد. همین واقعیت که او در سیاست خارجهاش با چنین دلایلی ممکن است چنین رفتار کند نشان میدهد، دشمنی و بدبینی در محاسبات پوتین بیش از عقلانیت نقش دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.