|

میان واژه‌های زودگذر

شرق: در همین روزهای قرنطینه که نمایشگاه کتاب تهران به دلیلِ شیوع کرونا تعطیل شد و نشر نیز روزهای خمودی را سپری می کند، چند کتابِ تازه در نشر حکمت کلمه منتشر شده است که ازجمله می‌توان به گفت‌وگوی خواندنی با محمود درویش، شاعر مطرحِ فلسطینی اشاره کرد در کتابی با عنوانِ «قمارباز». همچنین کتابی درباره رمان مدرن نوشته جس متز که به‌تفصیل به مسئله رمانِ مدرن، از پیدایش آن تا ساخت و سیاستِ رمان مدرن می‌پردازد. کتابِ تازه دیگر منتخبی است از داستان‌های مجله نیویورکر با ده داستان که با عنوانِ «بی‌موها بی‌دقت‌اند» ترجمه و منتشر شده‌اند. «مسیو ابراهیم و گل‌های قرآن» اثرِ اریک امانوئل اشمیت، نیز از دیگر عناوینی است که چندی پیش منتشر شد و دوباره تجدیدچاپ شده است. عوض می‌شود همه چیز «روزگاری که بیماری و غیاب با نام شاعر فلسطینی، محمود درویش، همراه نبود، او ستاره بود و بس، در شهر نور که مرحله طلای شعر خویش را در آن گذراند، در غوغای حضور و نشر و نوشتن شب‌های شعر. آنجا بود که شاعر ما پنجاه سالگی‌اش را جشن گرفت.» ایوانا مرشلیان، روایتِ گفت‌وگویش با محمود درویش را این‌طور آغاز می‌کند. نخستین دیدار آنها در پارس در سالِ 1991 اتفاق می‌افتد پس از شب شعری که درویش آنجا شعری تازه از مجموعه‌ای خوانده بود با عنوانِ «می‌بینم آنچه می‌خواهم». دومین دیدار در خانه شاعر است در پاریس که از طبقه پنجم مشرف به برج ایفل بوده و در زمانی که محمود درویش به مدتِ چهار سال از مصاحبه با مطبوعات طفره رفته بود و سرانجام با وساطتِ استاد انطوان نوفل، سردبیر مجله «الدولیه» موافقت کرده بود مصاحبه کند. حاصلِ این مصاحبه مفصل کتابی است که با عنوانِ «قمارباز» منتشر شده. در این کتاب جز گفت‌وگوی محمود درویش درباره کارنامه ادبی و شعرها و جهانِ شاعر، شعرهایی هم از درویش ترجمه و منتشر شده است. درویش در جایی از گفت‌وگو می‌گوید: «دیگر آن‌قدر توهم ندارم که از ناامیدی بترسم. دهه اخیر این قرن پرآشوب یادمان داد که درهای تخیل را به روی هیچ احتمالی نبندیم. و یادمان داد که آتش خمودی ندارد. و یادمان داد که از غافلگیری‌های واقعیت تاریخی شاد یا ناشاد نشویم. انگار باید عقل دیگر فراهم کنیم تا بتوانیم شوک غافلگیری‌ها را تحمل کنیم و با لوازم فهم جهان پرآشوب جدید کنار بیاییم. بنابراین، تا وقتی جهان در این حالت پر افت‌وخیز و تا این حد آشوب‌زده است، همه چیز موقتی است. با این همه، هنوز می‌توانم رویا ببافم، هنوز می‌توانم شوک واقعیت را با شوکی شعری پاسخ دهم؛ شوکی که تنها توجیه زندگی‌ام است. هنوز می‌توانم شهادتگر جندین تاریخ باشم که در یک لحظه زیست کرده و می‌کنم.» درویش می‌گوید دیگر جایی برای زخمی تازه در قلبش نمانده است و نمی‌خواهد ببیند سقوطِ آنچه را بر کاغذ و دیوار و هوا نوشته است، نمی‌خواهد ناامیدی بیشتری را ببیند: «شاید تنها امیدی که برایم مانده همین باشد: ایمنی در برابر ناامیدی و سرخوردگی.» البته که شاعر پیش از این، باورها و افکارش را به شعر درآورده است و با پشت کردن به ناامیدی نوشته است: عوض می‌شود همه چیز. عنوانِ یکی از شعرهایش در این کتاب که در آن می‌خوانیم: «نه، چنان‌که می‌پنداشتیم چیزی عوض نخواهد شد/ اگر ساعتی بیشتر درنگ کنیم/ می‌گویدش این را... و می‌رود مرد/ - شاید اگر نشسته بود گنجشکی بر شانه‌ام همه چیز عوض می‌شد- می‌گویدش این را... و می‌رود دخترک/ با هم می‌روند. کنار ایستگاه مترو جدا می‌شوند.../ نوازنده در میانشان گیتار می‌زند، خنده است بر لبش/ آن‌گاه که می‌گرید. و اشک است بر دیده‌اش آن‌گاه که می‌خندد، می‌گوید: نه، همه چیز عوض می‌شد شاید اگر در لحظۀ مناسب/ به گیتار گوش می‌سپردند./ گفتم: نه، شاید همه چیز آن‌گاه عوض می‌شد/ که نگاه به سایه‌هاشان می‌انداختند/ درهم‌پیچان، عرق‌ریزان، افتاده بر سنگفرش خیابان، چونان برگ‌های خزان!» قمارباز، محمود درویش، ترجمه احسان موسوی خلخالی وقتی دنیا دو نیم شد کتابِ «رمان مدرن» نوشته جس متز با ترجمه آرش خوش‌صفا، در هشت فصل تدوین شده است. مولف در پیشگفتار کتاب، منظور خود را از رمان مدرن به‌طور مفصل شرح می‌دهد و مخاطب را برای ورود به بحث‌های جزئی‌تر کتاب آماده می‌سازد. جس متز معتقد است رمان مدرن در اصل به معنای رویارویی با مشکلات و احتمالات ناشی از مدرنیسم است از شگفتی‌های فن‌آوری و هرج‌ومرج‌های اجتماعی تا رازهای روان‌شناسی و الگوی دگرگونی، و همواره می‌کوشد این مفاهیم را به انگیزه و چالش اصلی خود تبدیل کند. بنابراین رمان مدرن از دیدِ متز، نوعی مواجهه با مدرنیته در بستر نوشتاری تازه است که تنها به کمک ایمان به ریخت‌های زیبایی‌شناسی‌ای که می‌توانند نگاه، نگرش و زندگی مردم را عوض کنند پیش می‌رود. متز کتابش را این‌طور آغاز می‌کند: «رمان همیشه مدرن بوده - همیشه دغدغه زندگی معاصر را داشته و به همین ترتیب، همواره دنبال نوین‌گرایی بوده است. ولی پیرامون سال 1900 (یا شاید هم 1910 یا 1922) مدرن بودن چیزی بیش از این بود زیرا به یک‌باره همه چیز تنها با معیار مدرن‌گرایی تعریف شد. گویی دنیا دو نیم شد و تمام پیوستگی‌های گذشته تا حد ممکن فشرده شدند و شخصیت انسان و زندگی‌اش دستخوش تغییری دمادم قرار گرفتند. به همین دلیل، رمان هم برای عقب نماندن از قافله می‌بایست به سرعت رشد می‌کرد و به دو نیم تقسیم می‌شد تا از میدان تغییر دور نماند. و از این‌رو نامش را رمان مدرن نهادند، گونه‌ای که با گذشته کاری نداشت، خودش را دم به دم نو می‌کرد تا بدین وسیله در مسیر مدرنیته به آینده بشتابد.» متز، در فصلِ نخست با عنوانِ «پیدایش رمان: چه وقت و چرا؟» از سالِ 1914 آغاز می‌کند و از هنری جیمز، کسی که تا حدود سال 1900 به یک استاد تمام‌عیارِ هنر داستان‌نویسی تبدیل شده بود. بعد از هنری جیمز، مولف می‌رود سراغِ هفت رمان‌نویس مدرن ازجمله ویرجینیا وولف، مادوکس فورد، دی. اچ. لارنس، فاکنر و جویس. در فصل دوم، متز پرسشِ مبنایی را مطرح می‌کند: «واقعیت چیست؟» و سعی می‌کند تعریفی از واقعیت از خلالِ رمان‌های مدرن به دست دهد. فصل سوم کتاب به ریخت‌های تازه رمان مدرن می‌پردازد که به بازساختِ ریخت رمان منجر شد: «اگر انتقال آنیِ واقعیت به‌معنای بازساخت پی‌رنگ‌ها و فرایندهای نوشتاری ادبیات داستانی بود، نگرش تازه نسبت به مقوله شخصیت را نیز با خود به ارمغان آورده بود. شخصیت نیز همان‌طور که تا بدین‌جا دیده‌ایم، همزمان با واقعیت، دگرگون شد: همین که همگی نویسندگان واقعیت را چیزی پنداشتند که از شخصی به شخص دیگر تفاوت می‌کرد، شخصیت را نیز دگرگون کرد چراکه این دگرگونی برای کاوش آنها در ژرف‌نای رگ‌وریشه فردیت‌شان ضروری بود.» فصل چهارم به مشکلاتِ تازه‌ای اختصاص یافته که بر سر راهِ دگرگونی ساخت رمان پیش می‌آید و فصلِ پنجم نیز نسبتِ رمان و سیاست را بررسی می‌کند و با این پرسش سراغ بحث می‌رود که آیا شور رمان نویسان مدرن نسبت به قضاوت‌ زیبایی‌شناسانه آنها را از قضاوت دنیای واقعی بازداشت؟ و بعد به ایده «هنر برای هنر» می‌پردازد که که جورج اورول آن را «بی‌خِردی محض» می‌خواند و مولف، در پرتوِ این جدالِ دامنه‌دار بحث را پیش می‌برد. سه فصلِ آخر نیز به دورانِ بعد از رمان مدرن تعلق دارد که بازنگری‌ها و تردیدهایی در مدرنیسم پیش آمد و بعد به پسامدرن و مدرنیته پسااستعماری. نتیجه بحث‌های مفصل کتاب هم پایان‌بخش آن است که مولف در آن چنین ادعا می‌کند که رمان مدرن اگر توانسته تا به امروز بقا پیدا کند و وارد دنیای پسامدرن و پسااستعماری بشود و در همین فضاها دستخوش بازبینی شود، می‌توان نتیجه گرفت رمان‌نویسان معاصری هستند که سنت مدرنیسم را ادامه وگسترش نیز داده‌اند. رمان مدرن، جس متز، ترجمه آرش خوش‌صفا گل‌های اشمیت «یازده‌ساله بودم که خوکم را شکستم. خوک من قلک پس‌اندازی بود سفالی، لعاب ‌داده‌شده و به رنگ استفراغ. از شکاف روی این قلک می‌توانستی یک سکه را فقط به درون بدهی، اما نمی‌توانستی بیرونش بیاوری. پدرم این قلک پس‌انداز یک‌طرفه را انتخاب کرده بود چون با نگاهش به زندگی خوب جور درمی‌آمد: پول برای جمع‌کردن است، نه برای خرج‌کردن. دویست فرانک در شکم خوک بود، معادل چهار ماه کار». این آغاز داستانی است از اریک امانوئل اشمیت با عنوان «مسیو ابراهیم و گل‌های قرآن» که مدتی پیش با ترجمه حسین منصوری در نشر حکمت‌ کلمه منتشر شد. اریک امانوئل اشمیت به واسطه ترجمه‌ و اجرای نمایش‌نامه‌هایش در ایران شناخته می‌شود اما در میان کارنامه او داستان کوتاه و رمان هم وجود دارد که «مسیو ابراهیم و گل‌های قرآن» یکی از آنهاست که از این داستان نیز چندین ترجمه به فارسی در دست است. ماجرای این داستان اشمیت به پاریس دهه 60 میلادی برمی‌گردد. به محله‌ای در جنوب شهر و خیابانی موسوم به خیابان آبی که در آن زنان خیابانی به شیوه خود امرار معاش می‌کنند. در خیابان آبی، یک پیرمرد مسلمان ترک‌تبار به نام ابراهیم مغازه عطاری دارد و هر روز یک پسر یازده‌ساله عبرانی‌تبار که بدون مادر بزرگ شده و به گفته خودش بیشتر برده پدرش است تا فرزند او، از دکان پیرمرد مسلمان خرید می‌کند. در این میان به مرور بین پسر و عطار پیر یک رابطه عاطفی پدر و فرزندی شکل می‌گیرد. در توضیحات خود کتاب آمده که: «این قصه اما پیامی در خود نهفته دارد، پیامی که فقط یک کلمه است و هیچ‌گاه نیز مستقیم به آن اشاره نمی‌شود. این کلمه کلید رمز قصه است و چنان تردستانه لابه‌لای سطرها مخفی شده که به سختی یافت می‌گردد. برای یافتن آن باید به گل‌ها اندیشید، به دو گلی که لای کتاب‌ قرآن ابراهیم پژمرده شده‌اند». این دو گل پژمرده، یادگار دوران جوانی پیرمرد است: زمانی که در آغاز آشنایی‌ با همسرش گلی به او هدیه داده و گلی هم از او به یادگار گرفته است. دو گلِ فراموشم مکن، یادگاری مقوله‌ای است که تمام «مرزهای فرهنگی، زبانی، سنی و مذهبی» را پشت‌سر می‌گذارد. در بخشی دیگر از این داستان می‌خوانیم: «هربار از بار قبل بهتر می‌راندم. تابستان که آمد حرکت کردیم. هزاران کیلومتر را پشت‌سر گذاشتیم. پس از پشت‌سر گذاردن هزاران کیلومتر و عبور از کلیه کشورهای جنوب اروپا، آن هم با پنجره‌های باز، بالاخره به خاورمیانه رسیدیم. باورکردنی نبود که دنیا چقدر جالب و دیدنی می‌شد وقتی آدم هم‌سفری چون مسیو ابراهیم داشت. از آنجایی که من پشت فرمان نشسته بودم و حواسم را به جاده داده بودم این مسیو ابراهیم بود که آسمان و منظره‌ها و ابرها و دهکده‌ها و ساکنین آن‌ها را برایم توصیف می‌کرد. پرچانگی‌هایش، صدایش که به نازکی کاغذ سیگار بود، ته‌لهجه‌ای که داشت، توصیف‌هایش، فریادهایش، حیرت‌هایش که به اشاراتی طنزآلود آغشته بودند، همه و همه آن مسیری بود که من از پاریس تا استانبول طی کردم. به زبانی دیگر من اروپا را اصلا ندیدم، فقط شنیدم». مسیو ابراهیم و گل‌های قرآن، اریک امانوئل اشمیت، حسین منصوری داستان‌هایی از نیویورکر «بی‌موها بی‌دقت‌اند» عنوان گزیده‌ای از داستان‌های نیویورکر است که با انتخاب و ترجمه مریم الماسی در نشر حکمت کلمه منتشر شده است. در این کتاب ده داستان از ده نویسنده ترجمه شده که عبارتند از: «کجایی؟» از جویس کرول اوتس، «گونی» از بری یورگرو، «وقتی باد شمال شیون می‌کرد» از یو هوا، «فرض کنیم» از لینور گورالیک، «به هیچ چیزی از اینجا نیاز ندارم»، از لسلو کراسناهورکایی، «بی‌موها بی‌دقت‌اند» از کالین برت، «مرد نسوز از توماس پیرس»، «مردگانم» از پیتر اورنر، «به خود جوان‌ترم» از کورا فریزر و «غارباد» از هاروکی موراکامی. ده داستان این کتاب در سال‌های 2017 و 2018 در نیویورکر به چاپ رسیده‌اند. داستان اول کتاب، «کجایی؟» در سال 2018 در این مجله منتشر شد. نویسنده این داستان، جویس کرول اوتس از مشهورترین نام‌های ادبیات آمریکاست که هم جایزه‌های زیادی برده است و هم با نام‌های مختلفی به نوشتن پرداخته است. او در گونه‌های مختلف ادبی به نویسندگی پرداخته و در ایران هم نویسنده شناخته‌شده‌ای به شمار می‌رود. داستان «کجایی؟» این‌طور آغاز می‌شود: «عادت کرده بود از جایی در خانه زن را صدا بزند. اگر زن طبقه بالا بود، او طبقه پایین بود. اگر زن طبقه پایین بود، او طبقه بالا بود. و وقتی زن جواب می‌داد بله؟ چی شده؟، او -انگار که چیزی نشنیده باشد و با بی‌قراری- به صدا کردن زن ادامه می‌داد. آهای! آهای! کجایی؟ بنابراین زن چاره‌ای نداشت جز اینکه باعجله خودش را به او برساند که جای دیگری از خانه بود: طبقه پایین، طبقه بالا، زیرزمین یا بیرون روی ایوان، حیاط پشتی یا مسیر ماشین‌رو. زن سعی می‌کرد آرامشش را حفظ کند و می‌گفت بله؟ چی شده؟ مرد غرولند، نظر، عقیده، یادآوری یا سوالی را با او در میان می‌گذاشت. چیزی نگذشته بود که زن دوباره صدای مرد را می‌شنید که باز هم کاری فوری داشت...». «کجایی؟» داستانی است در چند سطر که به شرح اتفاقی می‌پردازد که در سال‌های پیری دامن‌گیر آدم‌های زیادی می‌شود. مردی که نمی‌شنود و سمعک هم نمی‌زند چون می‌گوید گوشش را اذیت می‌کند. او مدام زنش را صدا می‌زند و پاسخ زنش را نمی‌شنود و در نتیجه همیشه فاصله‌ای بینشان وجود دارد که از نشنیدن مرد به وجود می‌آید. داستان اگرچه موقعیتی عادی در زندگی بسیاری از زن و مردهای مسن را روایت می‌کند اما پایانی ناگهانی و تکان‌دهنده دارد. داستان در چند سطر موقعیتی روزمره در زندگی را به نقطه‌ای وحشتناک می‌رساند که حاصل پیرشدن و ناتوانی‌های این دوره است. بی‌موها بی‌دقت‌اند، ده داستان نیویورکر، ترجمه مریم الماسی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.