آشوب در نظم بینالملل و ضرورت اتخاذ سیاست همسایگی
مسعود موسویشفائی*
دگرگونی در بحرانهای بینالمللی و ظهور آشوب در نظم بینالملل؛ اين بهترين عنوان براي توصيف وضعيت جهان كنوني ماست. در قرن بیستم، بههنگام بروز بحران، تلاش غایی بازیگران بهویژه قدرتهای بزرگ آن بود که «بقای دولت-ملت در فضای آنارشیک را از طریق اعاده نظم بینالمللی» تأمین کنند تا امنیت دولت حاصل شود. با پایانیافتن خوشبینیهای اولیه لیبرالِ پس از فروپاشی شوروی و بهویژه پس از واقعه یازدهم سپتامبر 2001، بحرانهای نوظهوری نظیر تغییرات اقلیمی، تروریسم جدید، جنگهای خشونتبار داخلی، مسائل مهاجرتی، جنایات سازمانیافته، بیماریهای فراگیر (نمونه امروزین آن: کرونا) پدید آمدند. این بحرانها در عمیقترین و مستقیمترین شکل ممکن، بقای انسانها (امنیت انسانی) را در معرض تهدید قرار دادند؛ تهدیدی که روابط بینالملل به دلیل تمرکز بر بقای دولت، پاسخی برای آنها نداشته و ندارد. آشوب در نظم بینالملل کنونی، علاوه بر بحرانهای نوظهور یادشده، متأثر از وضعیت گذار در نظم بینالملل است. به این معنا که نظم دوقطبی جنگ سرد خاتمه یافت، بدون اینکه نظم فراگیر جدیدی به جای آن مستقر و ثبیت شود. هرچند در دوره پساجنگ سرد، ایالات متحده
آمریکا در دهههای 1990 و 2000 تلاش کرد نوعی نظم هژمونیک تکقطبی را حاکم کند، ولی این پروژه ناتمام ماند. نتیجه این نظمسازی یکجانبه ناموفق، تداوم دوره گذار در عرصه سیاست جهانی بوده است؛ به این معنا که گرچه نوعی از توزیع/بازتوزیع قدرت در سطح بینالملل دیده میشود، ولی این پیکربندی جدید قدرت هنوز تثبیتشده و ثباتآفرین نیست و از این رو گذار نظم بینالملل در وضعيتي آشوبناك همچنان ادامه دارد.
در این شرایط، برهمکنش دو نیروی قدرتمند، شرايطي دوگانه را در نظم بينالملل پديد آورده است: نیروهای همگراکننده اقتصادی و جامعه مدنی جهانی در برابر نیروهای واگراکننده سیاسی- هویتی مبتنی بر نظام دولت-ملتها. نیروهای همگراکننده از یک سو بر بستر جهانیشدن اقتصاد بازار آزاد در قالب وابستگی متقابل پیچیده توانستهاند نوعی زنجیره جهانی ارزش را خلق کنند و جوامع مختلف را از این بُعد در پیوند و همسرنوشتی با یکدیگر قرار دهند. از ديگر سو، جنبشهاي مدني جهاني نيز ضمن بهچالشكشيدن ساختار دولتمحور نظام بينالملل، با خلق منابع جديد وفاداري و هويت، نوعي از همگرايي و همسرنوشتي را در ميان اجتماعات مختلف انساني ايجاد كردهاند. همزمان با اين نيروهاي همگراكننده، پيشرانهاي واگراكننده نيز با قدرت در حال فعاليتاند. در شرایط فوق، دولت-ملتها در مواجهه با چالشهای نوظهور نظیر کرونا، گرفتار نوعی درماندگی و عدم آمادگي شدهاند. آنچه از خود این درماندگی خطرناکتر است، واکنش دولت-ملتها به اين قبيل تهديدات نوظهور است: بهجاي بازانديشي در مباني امنيت و حركت از امنيت ملي (به مثابه امنيت دولت) به سوي امنيت انساني (امنيت
انسانها و رهايي آنها از حس تهديد)، حركت معكوسي در قالب تقويت امنيت دولت در معناي كلاسيك آن بهچشم ميخورد. همزمان، تقويت سياست مبتني بر هويتخواهيِ قومي-نژادي-مذهبي نيز امواج واگرايي را تشديد كرده است. دو نيروی واگراكننده فوق، ملازم با سردرگميهاي ناشي از وضعيت آشوبناك نظم بينالملل، گرايشهاي قدرتمندي براي انزواطلبي، يكجانبهگرایی، تضعيف مباني حقوق بينالملل، كمرنگشدن نقش نهادهاي بينالمللي، بياعتمادي به توافقات فراگير جهاني و... را پديد آورده است.
نظم آشوبي فوق و برهمكنش نيروهاي واگرا و همگرا در عرصه بينالملل، بر سطح منطقهاي تأثير گذاشته است. اما در شرايط نظم آشوبي كنوني، به نظر ميرسد كه ديناميسمهاي منطقهاي نقش قابل توجهي در تعيين سرنوشت مناطق پيدا كردهاند و رابطه يكطرفه نظم
بينالمللي _ نظم منطقهاي نه تنها به رابطهاي متقابل تبديل شده بلكه در مواردي، تحولات و ديناميسمهاي منطقهاي، كنشگران عمده بينالمللي را به دنبال خود ميكشند. اين فضاي كنش منطقهاي، هم فرصتي براي تقويت همگراييهاي جديد منطقهاي پديد آورده، هم زمينهاي براي بيثباتي و تنش بين رقبايي كه مدعي ايجاد هژموني منطقهاي هستند. متأسفانه در منطقه خاورميانه، بازيگران اصلي از فضاي وسوسهانگيزي كه وضعيت گذار نظم بينالملل در اختيارشان قرار داده است، براي تحقق رؤياي هژموني استفاده كردهاند كه اين خود در كنار مداخلات قدرتهاي فرامنطقهاي زمينه بيثباتي و ناامني بيش از پيش خاورميانه را فراهم كرده است.
مجموع شرايط بينالمللي و منطقهاي فوق، سه بازانديشي و تغيير جهت راهبردي در روابط خارجي ايران را ضروري کرده و اتخاذ يك سياست همسايگي فعال را به اولويت اصلي سياست خارجي كشور تبديل ميكند. نخست، بازبيني و تعيين سطح مجدد بازي بينالمللي ايران. داراييهاي راهبردي ايران، ما را در كنار 22 كشور ديگر جهان در رده قدرتهاي محوري قرار ميدهد؛ ضمن اينكه ايران از هر سه نوع دارايي راهبردي نظامي، اقتصادي و معنايي برخوردار است و به همین دلیل، در ميان اين 22 كشور نيز موقعيت «بالقوه» ممتازي دارد. اما وجود داراییهای یادشده، فينفسه به معنای آن نیست که میتوانیم به اختیار در هر یک از چهار سطح بازی «جهانی»، «بینالمللی»، «منطقهای» و «همسایگی» یا حتي بهطور همزمان در هر چهار سطح یادشده، کنشگری فعال و موفق داشته باشیم. درحالیکه میزان داراییهای راهبردی ما، سطح بازی همسایگی را به میدان مطلوب کنشگری روابط خارجی کشور بدل کرده است، در چهار دهه گذشته به بازی در سطح جهانی و بینالمللی پرداختهایم و ناگزیر از پرداخت هزینههای همبازیشدن با قدرتهای بزرگ در روابط خارجي شدهایم. اين در حالي است كه آشوب کنونی در نظم بینالملل
ضرورت تعیین سطح مجدد بازی روابط خارجی ایران از سطح جهانی به محیط همسایگی را دوچندان کرده است. دوم، لزوم تغییر در ماهیت بازی از درگيري در ژئوپلیتیک وحشت به كنشگري در ژئواکونومی پیشرفت. مناقشات جاری در خاورمیانه تبدیل به بحرانهایی مزمن و انباشتی شدهاند که پایانی برای آنها متصور نیست. این بحرانها عملا منطقه را در وضعیت ژئوپلیتیک وحشت قرار دادهاند و در صورتی که سیاستگذاران کشور بخواهند همچنان در سطح بازی جهانی کنشگری کرده و وارد معرکه قدرتهای بزرگ شوند، طبیعتا در دام بحرانهای مستمر و فضای ژئوپلیتیک وحشت و ادامه فرسايش داراييهاي راهبردي ملي، گرفتار خواهند ماند. از این رو بازبینی در ماهیت بازی روابط خارجی و چرخش از ژئوپلیتیک وحشت به ژئواکونومی پیشرفت، آن هم با اولویت بازی در محیط همسایگی، الزام دوم پیشروی کشور است. محور سوم که سیاست همسایگی را در اولویت روابط خارجی ما قرار میدهد، ناشی از عدم حضور منطقه و البته ایران در زنجیره جهانی ارزش است. این غیبت باعث شده سایر مناطق جهان حساسیت و آسیبپذیری مشترک کمتری به وضعیت و شرایط منطقه و ایران داشته باشند. حال که بنیادهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی اجازه
ایجاد پیوندهای عمیق متقابل و همسرنوشتی با سایر مناطق جهان را نمیدهد، دستکم کشور میتواند و باید با درکی شبکهای از قدرت، نسبت به ایجاد شبکههای متنوع ماهیتا اقتصادی در محیط همسایگی بلافصل خود اقدام کند.
شکلدهی و تقویت شبکههای آب-غذا-انرژی-حملونقل در محيط بلافصل ما از جمله زیرساختیترین و پایدارترین این شبکههاست که میتواند به کانون تدوین و اجرای سیاست همسایگی ایران تبدیل شود. طراحي و ايجاد چنين شبكههايي در قالب يك ديپلماسي اقتصادي هوشمندانه قابل پيگيري است. در واقع، براي اينكه سياست همسايگي بتواند نقشآفريني مؤثر و مثمرثمری داشته باشد، بايد رابطهاي همافزا بين توسعه اقتصادي و سياست خارجي برقرار شود.تأکید بر ديپلماسي اقتصادي به مثابه كانون سياست همسايگي به معنای فهم این واقعیت است که كنشگري ايران در سطح جهاني و در زمين بازي ژئوپليتيك وحشت با پاسخهايي از جنس درگیری، تنش سیاسی، مناقشه امنیتی و برخورد نظامی ـ حذفی مواجه میشود. درحالیکه كنشگري در محيط همسايگي و در زمين بازي ژئواكونوميك، با پاسخهایی از جنس روابط حاکم بر بازار و فضای عمومی توسعه یعنی رقابت و همکاری توأمان روبهرو شده و ماهیت غیرحذفی خواهد داشت. تحقق این امر در عصر آشوب جهاني، خود نیازمند یک انتخاب تاریخی و سرنوشتساز توسط سیاستگذاران کشور برای رهاشدن و بریدن از فضای ژئوپليتيك وحشت و جهان گذشته با تمامی دغدغههای امنیتی، نظامی و
ایدئولوژیک آن و ورود به فضای ژئواكونوميك و جهان آینده با پذیرش تمامی الزامات، هزینهها و دشواریهای آن جهت توسعه، پیشرفت و محوریت اقتصاد بهعنوان بنیان نوین نظام سیاسی است. گزینش هریک از این دو مسیر، قطعا لحظه تاریخی سرنوشتسازی است که آینده چندین نسل را رقم خواهد زد.
*عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.